Hovudpersonen

Den gode soldat Švejk

Hovudpersonen Change languageChange language
Change languageChange language

Stader

Romanen på nettŠvejk museumŠvejk CentralReisedagbokBlogFacebookKontakt

Kart over Austerrike-Ungarn i 1914. Švejk si rute gjekk i si heilheit innafor Dobbeltmonarkiet sine grenser.

Den Gode Soldat Švejk inneheld ei mengde omtalar av stadsnamn - enten direkte i handlinga, i dialogar eller i forfattaren sine merknader. Jaroslav Hašek var sjølv svært vidfaren og hadde eit fotografisk minne for geografiske (og andre) detaljar. Det er tydeleg at han la stor vekt på desse i forteljingane sine. Heile 8 av 27 kapitteloverskrifter inneheld geografiske namn.

Denne sida vil etter kvart innehalda ei full oversikt over alle geografiske referansane i boka; frå Praha i innleinga til Klimontów i den ufullførde del IV. Land, byar, landsbyar, fjell, hav, innsjøar, elvar, øyar, bygningar, vertshus, og einkvar institusjon som kan lokaliserast, er med. Listene er sorterte etter når staden fyrst vert omtala. Unnataket er stader der sjølve handlinga føregår: desse vert lista under kapittelet der handlinga inntreff.

  • Sitata er frå Jaroslav Šerák sin online-versjon av Švejk og har linkar til det relevante kapittelet
  • Verktøylinjene har linkar for direkte oppslag i Wikipedia, Google Maps, Google Søk, Švejk online og dessutan til svejkmuseum.cz

Merk at enkelte namn manglar i Odd Bang-Hansen si norske oversetjing av Švejk (som er forkorta). Dette gjeld til dømes heile innleiinga. Tsjekkiske namn er i den norske utgåva skrivne utan aksentar og i enkelte høve fornorska.

Stadnamna har farge etter rolla dei har i forteljinga, vist med fylgjande døme: Sanok som ein stad der handlinga føregår, Dubno omtala av forfattaren, Zagreb som del av ein i dialog, og Pakoměřice som vert nemnd i ei anekdote.

>> Den gode soldat Švejk liste over stader som er omtala i romanen (578) Syn alle
>> I. Bak fronten
>> II. Ved fronten
>> III. Det ærerike samanbrotet
Index Back Forward I. Bak fronten Hovudpersonen

14. Švejk som oppassar hos løytnant Lukáš

Na Zderazeen flag
Wikipedia cz Google kartsøk

Na Zderaze er omtala av Švejk i den lange anekdota hans om det store kortspel-laget. Denne kom i samband med at han sjølv var spelt bort i kort av Katz og difor no vart tenar hjå overløytnant Lukáš. Den store vinnaren i kortspel-anekdota, gamle Vejvoda, budde i denne gata. Kortspelet fann stad i eit vertshus bak Stoletá kavárna.

Na Zderaze dukkar opp att i [3.2] under ein samtale mellom Švejk, Lukáš og Baloun i Budapest. Den gode soldaten fortel ein forskrekka Baloun at han hadde lese i avisa at ein heil familie vart forgifta av leverpostei der.

Bakgrunn

Na Zderaze er ei gate i Nové Město mellom Karlovo náměstí og Vltava. Den går parallelt med elva frå Myslíkova ulice til Resslova ulice. Ved Stoletá kavárna og Na Zbořenci deler gata seg i to. I gata Na Zbořenci bak Stoletá kavárna låg truleg vertshuset der det store kortspelet fann stad.

Linkar

Sitat
[1.14.1] Na Zderaze žil nějakej klempíř Vejvoda a ten hrával vždy mariáš jedné hospodě za ,Stoletou kavárnou’.
[3.2] Já jsem čet několikrát v novinách, že se celá rodina votrávila játrovou paštikou. Jednou na Zderaze,jednou v Berouně, jednou v Táboře, jednou v Mladé Boleslavi, jednou v Příbrami.
Myslíkova uliceen flag
Wikipedia cz Google kartsøk
myslikova.jpg
koprivy.png

Kopřivy, 29.4.1909

Myslíkova ulice er nemnd i den gode soldaten si forteljing om det store kortlaget på kneipa bak Stoletá kavárna. Gamle Vejvoda måtte henta hjelp hjå politimennene her fordi han hadde vunne så mykje at dei andre i kortlaget gjorde det utriveleg for han.

Bakgrunn

Myslíkova ulice er ei gate i Nové Město som går frå Spálená ulice ned mot Vltava. Ei av sidegatene er Na Zderaze.

Myslíkova ulice er ei gate som Jaroslav Hašek må ha vore lommekjend i. Ikkje berre låg den i forfattaren sitt oppvektsområde i Praha II. - i nummer 15 låg redaksjonen og trykkeriet til Kopřivy (Brennesler) og Právo lidu (Folkets Rett), publikasjonar som det Tsjekkoslaviske Sosialdemokratiske Arbeidarparti sto bak. Mange av Hašek sine forteljingar kom på trykk her i 1913 og 1914.

Linkar

Sitat
[1.14.1] A jen tak bez klobouku vyběh na ulici a přímo do Myslíkovy ulice pro strážníky. Našel patrolu a oznámil jí, že v tej a tej hospodě hrajou hazardní hru.
Monte Carloen flag
Wikipedia czdeenfrnn Google kartsøk
montecarlo.jpg

Světozor, 2.12.1910

Monte Carlo er nemnd i anekdoten om det store kortlaget til gamle Vejvoda. Politiinspektøren meinte dette var verre enn Monte Carlo.

Bakgrunn

Monte Carlo er den mest velståande bydelen i fyrstedømet Monaco og er mest kjend for kasinoet som indirekte vert vist til i romanen.

Bydelen sin veg mot berømmelsen starta i 1863 då det noverande kasinoet sto ferdig. Same året vart den kjende finansmannen François Blanc (1806-1877), inntil då direktør for kasinoet i Bad Homburg, hyra for å driva kasionoet. Det tok likevel tid før kasionoet vart vidkjend, men innan utbrotet av fyrste verdskrigen var Monte Carlo vorte eit omgrep for pengespel.

I manuskriptet stava Jaroslav Hašek namnet Monte Karlo men ved ei "oppussing" av Švejk tidleg på 1950-talet vart denne og andre "uryddigheiter" retta på. Mellomkrigsutgåvene av romanen, som vart gjevne ut av Adolf Synek, heldt derimot på Hašek sin opprinnelege stavemåte.

Linkar

Sitat
[1.14.1] ,Tohle jsem ještě nežral,’ řekl policejní inspektor, když viděl takový závratný sumy, tohle je horší než Monte Karlo.

Skrivst òg:Monte Karlo Hašek

Chodoven flag
Wikipedia czdeen Google kartsøk
chodov2.png

Kopřivy, 1.1.1914

Chodov vert nemnd i ein song som Katz sin nye offiserstenar syng etter dugeleg inntak av sterkdrykk.

Bakgrunn

Chodov er namnet på fire stader i Böhmen, ein i utkanten av Praha og dei tre andre i den vestlege delen av landet. Teksten i sitatet er frå fem ulike folkesongar. Fyrste linja er tittelen på ein song frå Chodsko-regionen ved grensa mot Bayern så det er nesten sikkert snakk om Chodov ved Domažlice.

I 1913 tilhøyrde Chodov hejtmanstvi Domažlice og (okres) av same namn. Innbyggjartalet var 1 947 og alle unnateke ein person oppga tsjekkisk som morsmålet sitt. Kommunen omfatta bygdene Chodov, Trhanov og Pec.

Ombruk av tekst

Song-fragmentet i boka har alt før dukka opp hjå Jaroslav Hašek. På nyttårsdag 1914 trykte Kopřivy Forteljinga om ein skikkeleg mann men her nyttar forfattaren Domažlice i staden for Chodov.

Linkar

Kjelde: Jaroslav Šerák

Sitat
[1.14.1]
Okolo Chodova teče vodička, 
šenkuje tam má milá pivečko červený. 
Horo, horo, vysoká jsi, 
šly panenky silnicí, 
na Bílé hoře sedláček oře.

Skrivst òg:Meigelshof de

Bílá Horaen flag
Wikipedia czdesv Google kartsøk
bilahora.jpg

Světozor, 7.11.1913

bilahora1.png

Sokolský zpěvník, 1909

bilahora.png

Ottův slovník naučný

Bílá Hora vert nemnd i ein song av Katz sin nye putzfleck etter dugeleg inntak av sterkdrykk.

Bakgrunn

Bílá Hora (Det kvite berg) er ei høgd i den vestlege utkanten av Praha, mellom Smíchov, Břevnov og Ruzyně. Fram til 1922 tilhøyrde den landsbyen Řepy i "hejtmanství" Smíchov, men fyrst i 1960-åra vart den lagt under hovudstaden.

Den er hovudsakleg kjend for slaget 8.november 1620 som i praksis gjorde slutt på det tsjekkiske sjølvstendet. Etter dette fylgde Habsburg-styre fram til 1918. Slaget er rekna som ei av dei viktigaste hendingane i Trettiårskrigen (1618-1648).

Teksten i sitatet er frå fem ulike folkesongar, noko som forfattaren sjølv påpeikar. Linja som er brukt her er frå den kjende folkevisa "Na Bílé Hoře" (På Kvitfjellet). Sjå òg Chodov.

Linkar

Kjelde: Jaroslav Šerák

Sitat
[1.14.1]
Okolo Chodova teče vodička, 
šenkuje tam má milá pivečko červený. 
Horo, horo, vysoká jsi, 
šly panenky silnicí, 
na Bílé hoře sedláček oře.

Skrivst òg:White Mountain en Weiße Berg de

Toledoen flag
Wikipedia czdeenesnn Google kartsøk
toledo.jpg

Toledo en las fotos de Thomas (1884, 1910)

toledo1.jpg

Světozor, 13.1.1911

Toledo er nemnd avdi Hertugen av Almavira skal ha ete tenaren sin under ei beleiring av byen. I Budapest referer Marek til noko likande, men då er det snakk om Madrid under Napoleonskrigane.

Bakgrunn

Toledo er ein historisk by i Spania, 70 km sør for Madrid. I 1986 kom byen på UNESCO si verdsarvliste. Byen blømde i Middelaldren og var ein periode hovudstad i Castilla. I dag er byen hovudstad i regionen Castilla-La Mancha og ein betydeleg turistattraksjon.

Den historiske hendinga som er omtala kan vera frå 930 til 932 då byen vart omringa av maurarane etter eit kristent opprør. Etter to års beleiring overga den seg på grunn av svolt.

Jesús Carrobles Santos, "Historia de Toledo", 1997

Durante dos años se mantuvo el asedio a Toledo. Sus habitantes, como ya habían hecho en otras ocasiones, volvieron a solicitar ayuda militar cristiana, esta vez a Ramiro II. Pero el ejército que éste envió fue derrotado por las tropas omeyas. Aislados del exterior y acosados por el hambre, los toledanos tuvieron que rendirse. De esta manera, el 2 de agosto del 932, Abd al-Rahmán III entró a caballo en la ciudad donde estableció una numerosa guarnición, aunque no adoptó represalias ni medidas de castigo.

Linkar

Sitat
[1.14.2] Našli bychom tam, že vévoda z Almaviru snědl svého vojenského sluhu při obležení Toleda z hladu bez soli..
Schwabenen flag
Wikipedia czdeennn Google kartsøk
schwaben.png

Leitfaden zur Manipulation bei den Unter-Abtheilungen der k.k. Landarmee, 1876

Schwaben er indirekte nemnd av forfattaren i bolken om offiserstenarar. Han fortel om ei gammal svabisk bok om kunsten å føra krig og her er det beskrive kva karaktertrekk som vert krevd av ein offiserstenar. Det er ikkje lite, han må vera mønstergyldig.

Bakgrunn

Schwaben er eit historisk område i det sørlege Tyskland som no ligg både i forbundslanda Bayern og Baden-Württemberg. Dei viktigaste byane i området er Stuttgart, Ulm og Augsburg.

Skrifttypar

Forfattaren viser til ei gammal svabisk bok om kunsten å føra krig, men ein veit ikkje kva bok han viser til. På tsjekkisk vert utrykket švabach (svabisk skrift) ofte brukt om sjølve dei gamle tyske skrifttypane (Frakturschrift) så boka treng difor ikkje ha svabisk opphav i det heile. På forfattaren si tid brukte nesten alle tysk-språklege aviser og bøker frakturskrift så han kan i prinsippet ha vist til kva som helst slags gamal bok på tysk om krigføringskunsten. Den engelske omsetjaren av Švejk, Cecil Parrott, går tydelegvis ut i frå dette når han overset frasen det med "ei gamal tysk bok".

Jaroslav Hašek vitja Schwaben i 1904 og skreiv opp gjennom åra nokre humoristiske forteljingar bygd på dette opphaldet. Sjå Bayern.

Linkar

Sitat
[1.14.2] Ve staré švábské knize o umění vojenském nalézáme též pokyny pro vojenské sluhy. Pucflek staré doby měl býti zbožný, ctnostný, pravdomluvný, skromný, statečný, odvážný, poctivý, pracovitý. Zkrátka měl to být vzor člověka.

Skrivst òg:Švábsko cz Swabia en

Grazen flag
Wikipedia czdeennnno Google kartsøk
graz.jpg

Graz. Hauptplatz. Um 1910. © IMAGNO/Austrian Archives

graz.png

Arbeiterwille, 10.6.1912

Graz er nemnd av forfattaren i bolken om offiserstenarar. Her fortel han om ei rettsak i Graz i 1912 mot ein kaptein som hadde sparka i hel tenaren sin og ikkje vorte straffa avdi det "berre var andre gongen han gjorde det".

Graz vert nemnd seinare i samband med Ratskeller.

Bakgrunn

Graz er den nest største byen i Austerrike og hovudstad i Steiermark. Byen hadde om lag 250 000 innbyggjarar i 2006. I 1914 var folketalet litt under 200 000.

Garnisonsby

Graz var hovudsete for 3. Armeekorps som rekrutterte frå Steiermark, heile det noverande Slovenia og frå mindre område som no er italienske eller kroatiske (Trieste og Istria). Rekrutteringsdistrikta med tilsvarande nummererte infanteriregiment var: 27 (Graz), 7 (Klagenfurt), 47 (Maribor), 17 (Ljubljana), 87 (Celje) og 97 (Trieste).

Offiserstenarar

Det har ikkje lukkast å finna nokon direkte parallell til saka frå 1912 om kapteinen som skal ha sparka i hel tenaren sin og vorten frifunnen. Truleg er framstillinga eit produkt av forfattaren sin fantasi og hang groteske overdrivingar. Derimot skreiv avisene dette året om fleire andre tilfelle der offiserstenarar var involvert. Det vert mellom anna meldt om tenarar som stal frå offiseren sin, tenarar som tok livet sitt, og ein tenar som gjorde eit mislukka mordforsøk på sin overordna og deretter mislukkast med eige sjølvmord.

Ein artikkel i Graz-avisa Arbeiterwille i 1912 omtalar eit tilfelle der ein offiserstenar gjer sjølvmord etter å ha vorte trakassert over tid og til slutt med urett skulda for å ha stole 5 hermetikkboksar. Artikkelen set òg hendinga inn i ein større samanheng. Den omtalar den håplause situasjonen til offiserstenaren. Han måtte ikkje berre tena offiseren, men òg familiemedlemmer. Dersom situsjonen vart utoleleg kunne han ikkje berre sei opp stillinga slik hans sivile kollega kunne. Artikkelen tek til orde for å avskaffa heile ordninga med offiserstenarar, og har dessutan visse ting felles med forfattaren si eiga framstilling i romanen.

Konsentrasjonsleir

Under fyrste verdskrigen hadde Thalerhof ved Graz einaste konsentrasjonsleiren i den austerriske delen av Dobbeltmonarkiet (det var to i Ungarn). Sjå Steinhof.

Linkar

Sitat
[1.14.2] Roku 1912 byl ve Štyrském Hradci proces, při kterém vynikající úlohu hrál jeden hejtman, který ukopal svého pucfleka.
[4.1] Všechny lidi, který potkával na ulici, viděl buď na nádraží v Miláně, nebo s nimi seděl ve Štýrským Hradci v radničním sklepě při víně.

Skrivst òg:Štýrský Hradec cz

Dubnoen flag
Wikipedia czdeenruuk Google kartsøk
dubno.jpg

Das interessante Blatt, 16.4.1916

dubno1.png

Le journal de Geneve, 12.6.1916

dubno.png

Haugesunds avis, 13.6.1916

Dubno er nemnd av forfattaten når han omtalar ein offiserstenar som vart teken til fange av russarane og dreg på vanvittige mengder bagasje frå Dubno til Darnitsa og vidare til Tasjkent der han kreperte av tyfus oppå alt saman.

I same avsnittet nemner Hašek "stormen" på Dubno, som nok viser til hendingane 8.september 1915.

Bakgrunn

Dubno (ukr. Дубно, rus. Дубно) er ein by i Volyn-regionen i Ukraina, fram til 1917 del av det russiske Volyn-gubernatet. Den ligg omtrent 15 km sør for Chorupan der Jaroslav Hašek vart teken til fange 24.juli 1915). Byen ligg i eit område som på den aktuelle tida hadde ei betydeleg gruppe tsjekkiske innvandrarar. Sjå Zdolbunov.

Dubno var strategisk viktig grunna festninga og jernbaneforbindelsen mot nord og sør. K.u.k. Heer inntok byen 8.september 1915 etter at russarane overraskande hadde trekt seg ut. Desse tok Dubno tilbake 10.juni 1916 under Brusilov-offensiven.

Web-sida til byen hevdar Jaroslav Hašek var innom her i 1915, men dette er lite truleg ettersom Dubno var på austerrikske hender i perioden forfattaren var i området. Mykje meir truleg er det at han vitja byen i 1916 og 1917 då den var på russiske hender og forfattaren reiste i området både som journalist og etter mai 1917 som vanleg soldat.

Österreich-Ungarns letzter Krieg, Band III

Schon am Vormittag (8.9. 1915) langte beim 4. Armeekmdo. die überraschende Nachricht ein, daß Dubno vom Feinde preisgegeben sei und die Ikwabrücken bei der Stadt in Flammen stünden.

Linkar

Kjelde: Österreich-Ungarns letzter Krieg, Band III

Sitat
[1.14.2] Viděl jsem jednoho zajatého důstojnického sluhu, který od Dubna šel s druhými pěšky až do Dárnice za Kyjevem.
[1.14.2] Dnes jsou důstojničtí sluhové roztroušení po celé naší republice a vypravují o svých hrdinných skutcích. Oni šturmovali Sokal, Dubno, Niš, Piavu.

Skrivst òg:Дубно ru Дубно ua

Darnitsaen flag
Wikipedia enruuk Google kartsøk
darnica1.png

Nový velký ilustrovaný slovník naučný, 1930

darnica.png

Elsa Brändström

Darnitsa vert nemnd i samband med offiserstenaren som drog på bagasje frå Dubno til Tasjkent og til slutt kreperte på toppen av heile haugen.

Bakgrunn

Darnitsa (ukr. Дарниця, rus. Дарница) er i dag ein bydel i Kiev, aust for elva Dnjepr, og ein enorm drabantby. I ligg ei gate som er kalla opp etter Jaroslav Hašek.

Darnitsa var ein velkjend transittleir som var i bruk frå 1915. I byrjinga var leiren svært enkel og mangla dei mest grunnleggjande fasilitetar. Sjukdomar herja og dødsratane var skremande høge. Leiren var òg viktig i vervinga av tsjekkiske frivillege i kampen mot Austerrike-Ungarn. Frå 1916 vart det tillate å rekruttara i russiske krigsfangeleirar. Sjå České legie.

Hašek og Darnica

I fylgje Jaroslav Kejla var forfattaren internert her i tre dagar hausten 1915, truleg tidleg i oktober. Herfrå vart han send vidare til Totskoje i det sørlege Ural. Krigsfangekortet hans viser at han vart registrert i Penza 6. oktober 1915. Kejla opplyser at fangane gjekk til fots 300 km frå Dubno-området til Darnitsa frå 24. september, men dette stemmer dårleg med Penza og 6. oktober. Ei forklaring kan likevel vera at datoen er etter den gamle russiske kalenderen og at registreringa i Penza såleis fann stad 19. oktober.

Det er dessutan liten tvil om at Hašek kom tilbake til Darnitsa som rekrutteringsagnet og agitator etter at han slutta seg til České legie i Kiev i juli 1916.

Linkar

Kjelde: Jaroslav Kejla, Elsa Brändström

Sitat
[1.14.2] Viděl jsem jednoho zajatého důstojnického sluhu, který od Dubna šel s druhými pěšky až do Dárnice za Kyjevem.

Skrivst òg:Dárnice cz Darnitsa en Дарница ru Дарниця ua

Kieven flag
Wikipedia czdeennnnoruuk Google kartsøk
kiev2.jpg

St. Sofia-plassen. Frå "Za svobodu" (1925)

kiev2.png

Čechoslovan, 31.10.1917

kiev.png

Borgarkrigens redsler - etterletne lik etter kampane i Kiev (1918)

kiev1.png

Legionářská stráž, 23.3.1928

Kiev er fyrst nemnd når forfattaten omtalar ein offiserstenar som vart teken til fange av russarane og dreg på vanvittige mengder bagasje frå Dubno til Darnitsa bakom Kiev, og vidare til Tasjkent der han kreperte av tyfus oppå alt saman..

Litt seinare dukkar byen opp på nytt når Švejk les i avisa at "øvstkommanderande for Przemyśl, general Kusmanek, er komen til Kiev".

Under Švejk sitt opphald og forhøyr i Przemyśl vert Kiev nemnd heile 7 gonger i forbindelsen med at ein polsk angivar-provokatør som vert send inn i cella til Švejk og prøver å få det til at dei to hadde møttest i Kiev.

Bakgrunn

Kiev (ukr. Київ, rus. Киев) er hovudstad og største byen i Ukraina. Den ligg på begge sider av elva Dnjepr og har om nesten 3 millionar innbyggjarar, noko som gjer den til 7. største byen i Europa. Sentrum og dei eldre bydelene ligg på vestbreidda.

I 1914 var Kiev hovudstaden i det gubernatet med same namn og setet for Kiev militærdistrikt. Den hadde vore under russisk kontroll sidan 1600-talet, sjølv om den polske påvirkninga var sterkt til stades. Talet på jødar var òg betydeleg.

Byen og områda rundt hadde dessutan ein del tsjekkiske innvandrarar, og den tsjekkisk vekeavisa Čechoslovan vart utgjeven her fram til februar 1918. Under fyrste verdskrigen var Kiev saman med Paris og Petrograd det viktigaste senteret for den tsjekkoslovakiske sjølvstenderørsla.

Urolege tider

Fram til den russiske Oktober-revolusjonen (7. november 1917) var Kiev relativt lite påverka av krigen utover den generelle varemangelen og at byen fungerte som oppmarsjsområde og militært-administrativt sentrum. Kiev var dessutan hovudkvarteret for avdelinga til det Tsjekkoslovakiske Nasjonalrådet i Russland (sjå České legie). Leiaren for den tsjekkiske sjølvstenderørsla, professor Masaryk, oppheldt seg her i lange periodar mellom mai 1917 og februar 1918. Det var i Kiev han 7. februar 1918 skreiv under avtalen om overføring av Legionane frå den russiske til den franske hæren.

Bolsjevikane sitt kupp i Petrograd 7. november 1917 fekk store konsekvensar for Kiev. I januar 1918 sette dei i gang militære åtgjerder for å ta kontroll over Ukraina, som då var styrt av Tsentralna Rada (Sentralrådet) og i praksis eksisterte som den sjølvstendige Nasjonalrepublikken Ukraina. Raudegardistar under leiing av Vladimir Antonov-Ovsejenko invaderte områda aust for Dnjepr og 8. februar 1918 tok dei Kiev.

Styrkane som inntok Kiev var leia av oberst Mikhail A. Muravjov, ein tidlegare offiser i tsar-armeen som hadde leia Bosljevikane mot Kerenskij sitt motkupp-forsøk i Petrograd under Oktober-revolusjonen. No var han Antonov-Ovsejenko si høgre hand under felttoget mot Kiev. Han var ein dyktig offiser, men brutal og stormannsgal. Stabsjefen hans var Václav Fridrich, ein erfaren tsjekkisk legionær som sat fengsla i Darnitsa etter å ha vorte kasta ut av Legionane, og no vart frigjord av dei framrykkjande styrkane til Muravjov. Innmarsjen i Kiev medførde ein orgie av terror, plyndring og øydeleggingar. Jamvel giftgass vart teke i bruk. Offiserar, medlemmer av borgarskapet og tilfeldige innbyggjarar vart slakta ned i tusenvis. Muravjov og herjinga til troppane hans vart ei stor belastning for Bolsjevikane og han vart overført til fronten mot Romania 28. februar.

På same tida (9. februar) slutta Ukraina fred med Sentralmaktene. Professor Masaryk oppheldt seg i Kiev i denne perioden og opplevde terroren, men kom personleg godt overeins med Muravjov. Med representantar for Ententen til stades kom Masaryk og Muravjov fram til ein avtale som ga Legionane fritt leide ut av Ukraina og rett til å behalda våpna sine. I fylgje Masaryk sjølv vart avtalen underteikna 16. februar.

Den raude terrorveldet i Kiev var kortvarig. 18. februar 1918 invaderte Sentralmaktene Ukraina og alt 1. mars nådde tyske einingar Kiev. Både Raudegardistane og Legionane rømde frå byen, og mellom dei som kom seg unna var Jaroslav Hašek.

Hašek i Kiev
kiev1.jpg

Hotel Praha husa redaksjonen til Čechoslovan

kiev3.png

Jaroslav Hašek, Revoluce, 23.4.1917 (6.5)

Jaroslav Hašek var såleis vitne til desse dramatiske hendingane i Kiev i februar 1918. Han hadde opphalde seg jamnleg i byen frå juli 1916 til mai 1917 og på ny frå 15. november til slutten av februar 1918. Han var medarbeidar i Čechoslovan og hadde dessutan oppgåver med rekruttering og agitasjon i fangeleirar. Det var i Česchoslovan han skreiv Povídka o obrázu císaře Františka Josefa (Forteljinga om biletet av keisar Franz Josef) som førde til at han vart skulda som landsvikar i Austerrike-Ungarn. I 1917 gav han ut den andre versjonen av Soldaten Švejk, Dobrý voják Švejk v zajetí (Den gode soldat Švejk i fangeskap).

Tida hans i Kiev var prega av kontroversar: han kom i bråk mned ein russisk offiser, fornærma han, og vart fengsla. Like etter (tidleg i mai 1917) vart han "forvist" til fronten og som avskjed skreiv han artikkelen Klub českých Pickwiků (Den tsjekkiske Pickwick-klubben) der han latterleggjorde nokre av dei politiske leiarane for den tsjekkoslovakiske sjølvstenderørsla i Russland. Frå "eksilet" sitt ved fronten vart han seinare tvinga til skriftleg å be om orsak.

Hašek vart kalla tilbake til Kiev 15. november 1917 for å vitna mot den austerrikske spionen Alexandr Mašek som han hadde vore med å avsløra. Det var òg i Kiev, i løpet av dei fyrste to månadene av 1918, at Jaroslav Hašek gjekk frå å vera kritisk til bolsjevikane til å ope sympatisera med det nye styret i Petrograd. Grunnane til dette omskiftet kan vera fleire men det er grunn til å tru at den unge kommunisten Břetislav Hůla hadde stor innverknad på Hašek sine politiske haldningar på denne tida. Dei to var begge medarbeidarar Čechoslovan og reiste saman til Moskva etter flukta frå Kiev. I fylgje Václav Menger stod dei på denne tida kvarandre svært nær (Menger brukte ordet "uskiljelege").

Viktig for å forstå dette skiftet er dessutan at Hašek var sterkt imot å overføra Legionane til Frankrike, og at dei rekte seg ut av Ukraina heller enn å slåst mot tyskarane som nærma seg Kiev. Dette gav han ope utrykk for på eit allmøte 24. februar. Standpunktet sitt grunnga han detaljert i ein artikkel i Průkopník i Moskva 27. mars 1918.

kiev5.png

Frå "Znal jsem Haška", Josef Pospíšil.

kiev6.png

Opprop frå Václav Fridrich, stabsjefen til Muravjov. Československý deník, 12. februar 1918.

I fylgje Josef Pospíšil møtte Hašek leiarane for den sovjetiske okkupasjonsmakta i Kiev i februar 1918. Han stod på god fot med dei og vurderte dei som svært flinke folk. Dette positive personlege inntrykket har sikkert òg ha skubba forfattaren i radikal retning. Kven desse leiarane var vert ikkje nemnd, men ein må gå ut frå at det har vore Fridrich (som han nokså sikkert kjende frå før) og kanskje til og med Muravjov.

Okkupantane innførde òg åtgjerder som nok har vekt sympati hos Hašek: priskontroll (brød vart billegare), kontroll med banktransaksjonar, eingongs-skatt på rike borgarar og nasjonalisering. Ironisk nok vart også dødsstraffa avskaffa. I det heile stod tsjekkarane på god fot med sovjet-styret. Dette vert i februar 1918 gong på gong understreka i Československý deník, hovudorganet til det Tsjekkoslovakiske nasjonalrådet i Russland.

På veggen til det tidlegare Hotel Praha, som husa redaksjonslokala til Čechoslovan, heng det i dag ei minnetavle over forfattaren (2010).

General Kusmanek i Kiev
kiev4.png

Národní listy, 28.3.1915

Til slutt tilbake til Švejk sitt sitat om general Kusmanek i Kiev. Det er autentisk og teke ordrett frå pressa. I denne forma kom det korte sitatet på trykk i mellom anna Národní politika 4.april 1915. Avisene hadde òg meir utfyllande opplysningar. Kusmanek kom til Kiev med snøggtog på fyrste klasse alt 25. mars, berre tre dagar etter kapitulasjonen i Przemyśl. Han vart godt behandla og budde endåtil hjå guvernøren. Utover dette kjem det fram at opphaldet hans i Kiev var av mellombels karakter, at han skulle vidare for permanent internering i det indre av Russland.

Linkar

Kjelde: Viktor A. Savčenko, Josef Pospíšil, Pavel Gan, Radko Pytlík, Jaroslav Křížek, Tomáš Masaryk

Sitat
[1.14.2] Viděl jsem jednoho zajatého důstojnického sluhu, který od Dubna šel s druhými pěšky až do Dárnice za Kyjevem.
[1.14.4] Švejk posadil se na lavici ve vratech a vykládal, že v bitevní frontě karpatské se útoky vojska ztroskotaly, na druhé straně však že velitel Přemyšlu, generál Kusmanek, přijel do Kyjeva a že za námi zůstalo v Srbsku jedenáct opěrných bodů a že Srbové dlouho nevydrží utíkat za našimi vojáky.
[4.1] Major Wolf v té době ještě neměl zdání o tom, co vlastně všechno chystají Rakousku přeběhlíci, kteří později, setkávajíce se v Kyjevě a jinde, na otázku: „Co tady děláš?“ odpovídali vesele: „Zradil jsem císaře pána.“
[4.1] Přihlásím se Rusům, že půjdu na forpatrolu ... Sloužil jsem u 6. kyjevské divise.
[4.1] Já jsem v Kyjevě znal mnoho Čechů, kteří šli s námi na frontu, když jsme přešli do ruského vojska, nemůžu si teď ale vzpomenout na jejich jména a odkuď byli, snad ty si vzpomeneš na někoho, s kým si se tam tak stýkal, rád bych věděl, kdo tam je od našeho 28. regimentu?“
[4.1] Zůstal tam zcela klidně a blábolil dále cosi o Kyjevu, a že Švejka tam rozhodně viděl, jak mašíroval mezi ruskými vojáky.
[4.1] „Já znám vaše všechny známé z Kyjeva,“ neúnavně pokračoval zřízenec protišpionáže, „nebyl tam s vámi takový tlustý a jeden takový hubený? Teď nevím, jak se jmenovali a od kterého byli regimentu...“
[4.1] Při odchodu řekla stvůra hlasitě k štábnímu šikovateli, ukazujíc na Švejka: „Je to můj starý kamarád z Kyjeva.“
[4.1] Je zde přece úplné doznání obžalovaného, že se oblékl do ruské uniformy, potom jedno důležité svědectví, kde se přiznal obžalovaný, že byl v Kyjevě.

Skrivst òg:Kyjev cz Kiew de Киев ru Київ ua

Ukrainaen flag
Wikipedia czdeennnnoruuk Google kartsøk
ukraina2.jpg

Kosakkhetmanatet, 1654

ukraina1.png

Ottův slovník naučný, 1888-

ukraina.jpg

Illustreret norsk konversationsleksikon, 1907-1913

ukraina.png

Linzer Volksblatt, 20.8.1914

ukraina2.png

Zlatá Praha, 12.12.1884

Ukraina er fyrst nemnd når forfattaten omtalar ein offiserstenar som vart teken til fange av russarane og dreg på vanvittige mengder bagasje frå Dubno til Darnitsa og vidare til Tasjkent der han kreperte av tyfus oppå alt saman.

Heilt på slutten kjem forfattaren inn på tilhøvet mellom polakkar og ukrainarar, ein konflikt som fekk tragiske konsekvensar under 2. verdskrigen og som har ført til strid fram til våre dagar.

Bakgrunn

Ukraina (ukr. Україна, rus. Украина) er ein stor og folkerik stat i det sør-austlege Europa med Kiev som hovudstad Før fyrste verdskrigen hadde namnet derimot ei noko anna tyding. I fylgje Ottův slovník naučný (1888) var det eit omgrep som viser til den "sør-vestlege delen av Russland ved breiddene av elvane Bug og Dnjepr men som i utstrekning ikkje er nøye definert". Namnet oppstod i fylgje leksikonet på 1600-talet og betyr "grenselandet".

Meyers Konverzations-Lexikon brukar om lag same tydinga som Ottos leksikon men nemner ikkje elva Bug, derimot at Ukraina er områda på begge breiddene av Dnjepr. Nordiske og engelske leksikon frå tida før 1. verdskrigen brukar tilnærma same definisjon som Meyers.

Hetmanatet

Det næraste ein kjem ei tidleg ukrainisk politisk eining er Hetmanatet på 1600-talet. Det vart grunnlagd gjennom opprøret til Bohdan Khmelnytskyj mot polsk overherredøme, men han var avhengig av utanlandsk hjelp og enda opp som vasall av Moskva. Hetmanatet var historsik viktig ikkje berre som ei kjelde til ukrainsk nasjonal identitet, men òg som starten på ein prosess som gradvis førde til russisk kontroll over dei ukrainske områda, på bekostning av Polen.

Områda var såleis fram til 1600-talet hovudsakleg under polsk herredøme, men ved freden i Moskva i 1686 måtte Polen avstå alt land aust for Dnjepr og området rundt Kiev til Moskva. Storparten av områda vest for elva vart russiske fyrst ved Polen si andre deling i 1793, resten ved Polen si tredje deling i 1795. Ved Polen si fyrste deling i 1772 fekk Austerrike Galicia og Bukovina.

Vesle Russland

Ved utbrotet av fyrste verdskrigen var omgrepet Ukraina enno heller laust definert geografisk: det viste til den sørvestlege delen av tsar-dømet. På denne tida var namnet Vesle Russland langt meir brukt, noko oppføringane i ulike leksikon vitnar om (mellom dei tsjekkiske, norske, svenske, engelske og tyske).

Når det er sagt eksisterte både det ukrainske språket og eit nasjonalt medvit, men nasjonalistiske strøymingar vart under tsar-dømet sterkt undertrykte. Ukrainsk var frå 1804 forbode som fag og undervisningsspråk, ein tilstand som varde nokså uendra fram til 1917. Litteratur og andre skrifter på ukrainsk måtte som regel gjevast ut i Galicia som var under austerriksk herredøme. Eit av offera for undertrykkinga var den vidkjende diktaren Taras Sjevtsjenko.

I romanen viser Jaroslav Hašek utan tvil til Ukraina i samsvar med dåtidas allmenne definisjon - som "den sørvestlege delen av Russland".

Rutenia

Ukrainarar var offisielt ei eiga folkegruppe i Austerrike-Ungarn og vart vanlegvis kalla rutenarar. I Habsburg-riket naut ukrainsk språk og kultur ein langt større autonomi enn i Russland. Ukrainsk var eit av tolv offisielle språk og i 1918 sat 28 ukrainske representantar i underhuset i den austerrikske nasjonalforsamlinga (sjå Parlament). Dette avspegla at dei var den fjerde største etniske gruppa i Cisleithanien, bak tyskarar, tsjekkarar og polakkar. Dei ukrainske områda i Dobbeltmonarkiet strekte seg over store deler av Galicia, det austlege Slovakia, Karpato-Rutenia og Bukovina.

1. verdskrigen

Alt frå krigsutbrotet i 1914 føregjekk krigføringa på det som no er ukrainsk område, på territoria til Austerrike-Ungarn. Frå august 1915 vart krigen førd over på på russisk-ukrainsk land og fronten gjekk dels her og dels i dei austerriksk-ukrainske områda. Denne stoda varde fram til sommaren 1917 då den russiske hæren vart driven ut av Dobbeltmonarkiet ein gong for alle.

I 1914 budde ein betydeleg tal tsjekkiske immigrantar i Ukraina, mest i Kiev og Volhyn-provinsen. Det var mellom desse spirene til det som seinare vart České legie oppstod og legionane opererte fram til mars 1918 på ukrainsk land.

Mistrudde på begge sider
ukraina4.png

Direktiv om gisseltaking i Galicia (© ÖSTA)

Ukrainarar var mistrudde på begge sider i konflikten og ikkje utan grunn. I Galicia og andre ukrainske i område i Dobbeltmonarkiet fanst det utbreidd sympati med Russland, noko som òg Hašek kjem inn på i romanen. Ukrainarar vart saman med tsjekkarar rekna som det minst pålitelege folkeslaget i Austerrike-Ungarn. Alt i 1914 vart det oppretta konsentrasjonsleirar for sivile der "rutenarar" utgjorde ein stor delav dei innsette. Spesielt gjaldt dette leiren i Thalerhof ved Graz (sjå Steinhof). I områda ved fronten vart mange summarisk avretta som påståtte spionar og sabotørar.

Det er solid dokumentert at K.u.k. Heer tok velansedde russofile borgarar som gislar då Galicia vart teke attende i 1915. Desse kunne risikera å bøta med livet om sabotasje vart oppdaga i området deira. I dokumenta vedrørande 2. arme kjem dette klårt fram, og på regimentnivå oppmoda vår kjenning Čeněk Sagner skriftleg til ikkje å visa upålitelege sivile nåde.

Ukrainarar sin situasjon i Russland under krigen var neppe særleg betre, men tilgjengelege opplysningar er ikkje like konkrete. Trykket mot ukrainsk språk og kultur hadde vorte letta på etter 1905, men vart no stramma til att. Den vidkjende sjukesystra Elsa Brändström (og kjend som "Sibirs engel") skriv at "millionar av polakkar og ukrainarar vart deporterte" og legg til at jødar var spesielt utsette. Ukraina hadde på denne tida ei stor jødisk befolkning

Revolusjon
ukraina3.png

Det tsjekkoslovakiske armekorpset (legionane) trekkjer seg ut av Ukraina i mars 1918

Etter oktober-revolusjonen lyste Ukraina seg uavhengig og deltok som part i fredsforhandlingane i Brest-Litovsk. 9 februar 1918 underteikna dei avtalen med Sentralmaktene, men Kiev var alt dagen før okkupert av kommunistiske raudegardistar under leiing av Mikhail Muravjov. Dette var hendingar som Jaroslav Hašek personleg var vitne til.

18. februar invaderte tyske styrkar det no for ein stor del bolsjevik-okkuperte Ukraina for å tvinga den revolusjonære regjeringa til å godta fredsvilkåra. Heile Ukraina vart i løpet av februar og mars okkupert. Staten heldt likevel formelt fram å eksistera men under tysk kontroll.

Gjennom avtalane etter 1. verdskrigen kom dei ukrainske landområde under Sovjetunion (der det hadde status som politisk eining i form av den Ukrainske Sosialistiske Sovjetrepublikken), Polen, Tsjekkoslovakia og Romania.

Hašek i Ukraina
hasek_kamarady_kiev.jpg

Det einaste kjende biletet av Jaroslav Hašek frå den russiske delen av Ukraina. Her saman med Jan Šípek og Václav Menger. Berezne 29. september 1917 (12. oktober).

I perioden juli til september 1915 oppheldt Jaroslav Hašek seg på territoriet til det noverande Ukraina, som austerriksk soldat i (Galicia) og Volyn. Det var ved Chorupan i Volyn at forfattaren vart teken til fange 24. september 1915. Herfrå måtte fangane gå til transittleiren Darnitsa (ca 300 km) før dei vart frakta vidare til leirar andre stader i det russiske tsar-dømet.

Etter å ha vorte lausleten frå fangeleiren i Totskoje i det sørlege Ural oppheldt han seg på ukrainsk territorium frå juni 1916 til mars 1918. I denne perioden arbeidde han for tsjekkiske organisasjonar som motarbeidde Austerrike-Ungarn, organisasjonar som seinare vart kjende som dei Tsjekkoslovakiske legionane (sjå České legie). Han var for det meste stasjonert i Kiev der han ei stund var redaktør for Čechoslovan, men reiste òg mykje i området mellom Kiev og fronten. 2. juli 1917 var han med i slaget ved Zborów der tsjekkiske einingar for fyrste gong var i kamp med K.u.k. Heer.

Encyclopædia Britannica, 1911

UKRAINE (“frontier”), the name formerly given to a district of European Russia, now comprising the governments of Kharkov, Kiev, Podolia and Poltava. The portion east of the Dnieper became Russian in 1686 and the portion west of that river in 1793.

Linkar

Sitat
[1.14.2] Nikdy nezapomenu toho člověka, který se tak mořil s tím přes celou Ukrajinu. Byl to živý špeditérský vůz a nemohu si vysvětlit, jak to mohl unést a táhnout kolik set kilometrů a potom jeti s tím až do Taškentu, opatrovat to a umřít na svých zavazadlech na skvrnitý tyf v zajateckém táboře.

Skrivst òg:Ukrajina cz Ukraine de Ukraine en Украина ru Україна ua

Tasjkenten flag
Wikipedia czdeennoruuz Google kartsøk
tasjkent.jpg

Světozor, 14.3.1917

troitzky.png

Frå ein Raude Kross rapport, 1916.

tasjkent.png

Elsa Brändström: "Bland krigsfångar i Ryssland och Sibirien" (1921)

Tasjkent er nemnd i soga forfattaren om offiserstenaren som drog på ein uhoverleg mengde bagasje heilt frå Dubno men som til slutt døydde på bagasjehaugen sin i ein fangeleir i Tasjkent. Dødsårsaka var flekktyfus, ein sjukdom Jaroslav Hašek sjølv fekk i russisk fangeleir (men var noko heldigare).

Byen er nemnd blandt ei rekkje stader som utover denne soga ikkje hadde spela nokon stor rolle i romanen hittil, men som kunne til å ha dukka opp att dersom Jaroslav Hašek hadde fått fullførd romanen. Sjå Sokal.

Bakgrunn

Tasjkent (rus. Ташкент) var i 1915 hovudstad i det russiske generalguvernementet Turkestan. No er den hovudstad i Usbekistan. Fram til 1991 høyrde den til Sovjetunionen. Byen har i dag over 2 millionar innbyggjarar.

Under krigen var det ein fangeleir i byen, dessutan ein i Troitski 30 kilometer utafor byen. I begge leirane vart hovudsakleg fangar frå dei slaviske folkeslaga i Austerrike-Ungarn internerte. Ettersom det sat mange tsjekkarar her kjende Jaroslav Hašek heilt sikkert folk som hadde historier å fortelja frå Tasjkent.

Tyfus

Tyfus var eit stort problem i alle leirane i Turkestan og i 1915 og 1916 herja epidemiar. Helsepersonellet vart vaksinerte men fangane i svært liten grad. Dødstala kom opp i mange titusen.

I 1915 vart leiren i Troitski herja av ein alvorleg epidemi, ein av dei verste som råka russiske fangeleirar under heile krigen. I løpet av tre månader døydde 9 000 av 17 000 fangar. På den andre sida var leiren i sjølve byen rekna som av dei betre, og dei insette naut stor fridom. Offiserar kunne bevega seg fritt i byen utan eskorte.

Linkar

KjeldeElsa Brändström, F. Thormeyer, F. Ferrière

Sitat
[1.14] Nikdy nezapomenu toho člověka, který se tak mořil s tím přes celou Ukrajinu<. Byl to živý špeditérský vůz a nemohu si vysvětlit, jak to mohl unést a táhnout kolik set kilometrů a potom jeti s tím až do Taškentu, opatrovat to a umřít na svých zavazadlech na skvrnitý tyf v zajateckém táboře.

Skrivst òg:Taškent cz Taschkent de Tashkent en Ташкент ru Toshkent uz

Sokalen flag
Wikipedia deenplruuk Google kartsøk
sokal.jpg

Utsikt mot byen frå Sokal Hora, 2010.

sokal1.jpg

Sokal og Poturzyca på eit K.u.k. militærkart.

sokal1.png

Finljandskaja Gazeta, 13.8.1914

sokal7.png

Die neue Zeitung, 20.8.1914

Sokal (ukr. Сока́ль) vert omtala av forfattaren i ein passasje der han ironisk skildrar korleis offiserstenarane ("Putzflecks") skrytte over bragdene sine i dei ulike slaga under verdskrigen.

Sokal er ein av få stader som er nemnde i kapitteloverskrifter, her i [2.5]. I sjølve teksten i dette kapittelet vert byen så omtala av Schröder i det han skal visa offiserane kvar byen ligg. Det endar med at han er så uheldig å stikka fingeren i ein lort som ein hankatt har vore så frekk å besudla stabskartet med.

I neste kapittelet [3.1] vert Sokal nemnd på ny når Ságner får telegram på jernbanestasjonen i Győr med ordre om å raskt "koka ferdig" og setja kursen mot Sokal. Avsendar var den utilreknelege Ritter von Herbert. På stasjonen i Budapest [3.2] mottek bataljonen endå eit telegram med nonsens frå Herbert.

Frå Sanok [3.4] og ut romanen dukkar Sokal jamt opp att, sist i ein samtale mellom Švejk og Marek der det kjem fram at "me skal til Sokal". Marek fortel Švejk at han ikkje kjem til å få løn før etter Sokal, for det er fåfengt å betala ut til soldatar som likevel kjem til å falla.

Der er udiskutabelt at det var meininga til forfattaren å leggja handlinga til Sokal i del fire av romanen (som han aldri rakk å fullføra).

I alt vert Sokal nemnd 12 gonger i romanen.

Bakgrunn

Sokal er ein regionshovudstad i Lviv-oblastet i det vestlege Ukraina. Den ligg 80 km nord for Lviv (Lwów), på austbreidda av Buh (Bug), og har i dag (2018) om lag 25 000 innbyggjarar.

Frå 1772 til 1918 tilhøyrde byen Austerrike, i mellomkrigstida Polen, etter 2. verdskrigen Sovjetunionen og frå 1991 Ukraina. I 1881 var innbyggjartalet om lag 8 000 der fordelinga var nokså jamn mellom jødar, polakkar og ukrainarar. Byen låg berre ei mil frå grensa mot Russland.

Russisk okkupasjon

Sokal vart snart etter krigsutbrotet angripne av russiske styrkar. Alt 13. august 1914 kunne den russiske generalstaben melda at byen var teken, to bruer over Bug sprengde, proviant og forsyningar øydelagde og jernbanestasjonen sett fyr på. Dette vart rettnok benekta av austerrikske kjelder nokre dagar seinare. Desse hevda at det russiske åtaket var eit plyndringstokt og at fienden vart driven tilbake. Både russiske og austerrikske kjelder stadfestar at åtaket fann stad 11. august, men at okkupasjonen var kortvarig.

Russarane kom likevel snart tilbake. 21. august slo austerrikarane tilbake eit nytt åtak, men 31. august melde finske aviser at Sokal og fleire andre byar i Galicia var okkuperte.

I etterkant av det fyrste russiske åtaket på Sokal kom ein av dei fyrste rapportane om svik mot Austerrike-Ungarn opp i avisene. Keisaren sine rutenske (ukrainske) undersåttar, 28 av dei, skal ha vore skuldige i å ha leia russarane fram til Sokal gjennom signal frå kyrkjetårn. Dei var frå Skomorochy (ukr. Скоморохи) nord for Sokal, vart dømde til døden 20. august, og hengde i heimlandsbyen dagen etter.

Sentralmaktene tilbake
sokal.png

Situasjonen sør for Sokal 27. juli 1915. Den blå pila viser posisjonen til IR91, 11. feltkompani. © ÖSTA.

sokal3.png

Pester Lloyd, 29.7.1915

Sokal vart fyrst teken tilbake av Sentralmaktene 18. juli 1915. Resten av krigen var byen på austerrikske hender og etter slaget sør for byen dei to neste vekene forsvann Sokal heilt frå nyheitene.

Det avgjerande slaget om Sokal stod frå 15. til 31. juli 1915. Det byrja med at K.u.k. 1. Armee, etter kvart med hjelp av den tyske 103. infanteridivisjon, forserte Bug og etter harde kampar inntok dei byen den 18. Dermed hadde dei oppretta eit bruhovud aust for elva.'

Same dagen kom det likevel frå høgaste hald ein ordre som fekk store fylgjer. Den tyske øvstkommanderande Mackesen gav ordre om at den 103. infanteridivisjon og andre tyske troppar skulle trekkjast ut for å hjelpa general Linsingen lenger nord. Dermed vart situasjonen vanskeleg for K.u.k. 1. Armee, ettersom russarane, leia av den dyktige general Brusilov, tok tilbake høgdedraga sør for Sokal den 20. Herfrå kunne dei bombardera byen og truga med å driva fienden tilbake over elva.

Alt same dagen innsåg Paul Puhallo, øvstkommanderande for 1. armee, kor alvorleg stoda var. Han bad om hjelp og ynskjet hans vart teke til fylgje. K.u.k. 2. armme avga heile den 9. infanteridivisjon (som IR91 tilhøyrde). Desse skulle etter planen ha gått til åtak over Bug ved Kamionka Strumiłowa 21. juli, men natta mellom 20. og 21. måtte dei i staden starta marsjen nordover for å avlasta det utsette bruhovudet ved Sokal.

Ordren om å flytta divisjonen til dette frontavsnittet var såleis den direkte grunnen til at Jaroslav Hašek i det heile kom til Sokal og dermed òg til at byen vert nemnd i romanen hans.

K.u.k. Infanteriregiment Nr. 91 ved Sokal
sokal2.png

Oberleutnant Sagner melder om den kritiske situasjonen bataljonen hans er i. Tapa er minst 50 prosent. © ÖSTA

Regimentet kom fram til Opulsko vest for Sokal den 22. og dagen etter var dei i posisjon ved Poturzyca (ukr. Поториця), nokre få kilometer sør for byen. Klokka 4 om ettermiddagen 25. juli 1915 gjekk signalet til åtak på dei russiske stillingane på høgdene ved Poturzyca (Kote 254). Det vart eit brutalt slag med stort mannefall på begge sidar. Ein reknar at 9. infanteridivisjon mista om lag halve mannskapet i drepne, såra og sakna. Det vart dessutan teke store mengder fangar på begge sider.

Til sist måtte K.u.k. Heer gje opp åtaket og trekkja seg tilbake til stillingar mellom Sokal og Poturzyca. Dei vart redda av ei uventa russisk tilbaketreking som skuldast at tyskararane hadde treng gjennom fronten lenger nord. Dermed stod russarane ved Sokal i fare for å verta avskorne og fekk ordre om å trekkja seg attende.

../dokumenty/svejk/obrazy/sokal.jpg

"Bojiště u Sokalu", Večerní České Slovo, 1924

Den 1. august vart 9. divisjon avløyst. Deler av IR91 overnatta på gymnaset i Sokal (Jan Vaněk nemner det i dagboka si), noko som kan ha funne vegen inn i romanen (men då "forflytta" til Sanok). Om kvelden 2. august var det avmarsj til reserveposisjonar ved Żdżary, 15 km nord for Sokal. Om morgonen den 3. august klokka 4 var avløysinga gjennomført. Żdżary var eit område som var infisert med kolera, men det er ikkje kjent om soldatar frå regimentet vart smitta. 9. Infanteriedivision oppheldt seg her fram til 27. august då ein offensiv inn i Russland i retning Dubno starta.

Dei opprinnelege einingane frå 1. armee deltok òg i slaget, mellom dei IR4 (Hoch- und Deutschmeister frå Wien), FJB10 (Kopaljäger frå Jihlava) og FJB25 (Brno). Det var desse som hadde erobra Sokal veka før og då hadde Deutschmeister-regimentet (IR4) utmerka seg spesielt.

Jaroslav Hašek og Sokal
dekorierung.jpg

"Dekorierung" ved IR91/11. feltkompani, Żdżary 18. august 1915. Her delte oberst Rudolf Kiesswetter ut medaljane til soldatane. På biletet ser me forutan Kiesswetter sjølv m.a. Vaněk, Hašek, Lukas og Sagner. Frå "Bestand Rudolf Kiesswetter". © ÖSTA.

Jaroslav Hašek tenestegjorde som ordonnans i 3. feltbataljon, 11. kompani. Bataljonen var under slaget i ein av dei mest utsette stillingane og leid store tap. Under forferdelege omstende leia likevel Oberleutnant Čeněk Sagner mannskapet sitt godt og vart i rapprtane etter slaget spesielt framheva. Oberleutnant Rudolf Lukas leia 11. feltkompani, eit av dei fire kompania i Sagner sin bataljon.

Etter slaget ved Sokal vart Hašek forfremja til Gefreiter og 18. august 1915 vart han dekorert med sylvmedalje (2. klasse) for djervleik utvist under kampane ved Poturzyca 25. juli.

Fleire av "modellane" for personar i Švejk deltok i slaget ved Sokal: Rudolf Lukas, Čeněk Sagner, Hans Bigler, Jan Vaněk, František Strašlipka, Jan Evangelista Eybl og Franz Wenzel.

Etter slaget vart, forutan forfattaren, Kadett Bigler og Oberleutnant Sagner forfremja. Oberstleutnant Wenzel vart etterforska grunna feig oppførsel. Han skal ha overlete leiinga av sin 2. bataljon til Oberleutnant Peregrin Baudisch og oppheldt seg av uforklarlege grunnar hjå 4. bataljon (som låg som reserve).

Desse vart dekorerte etter slaget: Jaroslav Hašek, Hans Bigler, Jan Vaněk, František Strašlipka og Čeněk Sagner. Den siste var ein av berre tre i heile regimentet som fekk den største utmerkinga: det rikstyske "Eiserne Kreuz" (Jernkorset).

Eit godt dokumentert slag
sokal4.png

Frå Jan Vaněk si dagbok. 31. juli 1915.

sokal5.png

Frå Gefechtsbericht, 9. august 1915. Denne inneheld sviande kritikk av IR91 si leiing under slaget. Spesielt får regimentssjefen Oberst Steinsberg og kommandant for 2. bataljon, Oberstleutnant Wenzel, gjennomgå. © ÖSTA.

Viktige vitnemål om hendingane ved Sokal er dagbøkene til Jan Vaněk og Jan Evangelista Eybl, så notatane til Bohumil Vlček, alt frå IR91. Dessutan har me dagboka til Eugen Hoeflich (betre kjend som Moscheh Ya’akov Ben-Gavriêl) frå Feldjägerbtn. 25, Brno (FJB 25).

Utover dette finst det utførlege omtalar av slaget i regimentskrønikene til IR91, IR73 og IR102, truleg òg hjå IR4, IR11 m.fl. Österreich-Ungarns letzter Krieg omtalar slaget grundig og gjev innsikt i avgjerdene og disposisjonane på høgare hald i kommandokjeda. I krigsarkiva i Wien og Praha finn ein meir materiale; dagbøker, slagrapportar, ordrar, kart, foto m.m. Materiale om IR91 ved Sokal finst i begge arkiva.

Avisoppslag som nemner Sokal var det mange av, men på begge sidar vart nyhenda sjølvsagt nøye filtrert og sensurert. Dei respektive tilbakeslaga vart stort sett ikkje nemnde og eigne framgangar overdrivne. Langt nyttigare er usensurerte avisartiklar frå etter krigen, der enkeltpersonar skreiv om opplevingane sine ved Sokal.

Augevitneskildringar og andre dokument frå russisk side har forfattaren av desse web-sidene ikkje funne, men russiske offisielle kunngjeringar er tilgjengelege gjennom finske aviser (på den tida eit russisk storfyrstedøme) og aviser frå nøytrale land som Norge, Sverige, Nederland og Sveits. Ein finn òg døme på at dei kom på trykk i aviser i Dobbeltmonarkiet.

Hašek og dei 300 fangane
sokal6.png

Důjstonické listy, 24.2.1938

Ein artikkelserie på 16 deler av Jan Morávek i Večerní České Slovo frå 1924, til dels basert på intervju med Rudolf Lukas, er òg ei viktig kjelde. Den har vorte brukt mykje av haškologar etter 2. verdskrigen. Dette til trass for at ein kan mistenkja Morávek for å ha smurt tjukt på. Mellom anna hevdar han at Jaroslav Hašek vart dekorert fordi han overtala 300 russarar til å overgje seg og så førde dei væpna til regimentstaben der oppstod panikk.

Episoden er ikkje nemnd med eit ord om i grunngjevinga for at han vart dekorert (Belohnungsantrag), men soga har mange paralellar til opplysningar frå ein av nekrologane over Rudolf Lukas (Důjstonické listy, 24. februar 1938). Her kjem det fram at Hašek faktisk fekk som oppdrag av Lukas å ta med seg ei gruppe fangar bak fronten. I strid mot instruksane fekk han dei ikkje avvæpna og dette førde til panikk ved staben, der dei trudde russarane hadde brote gjennom. Episoden stilte Lukas i eit dårleg lys men me veit ikkje om den fekk konsekvensar for han.

Jan Vaněk, 26.7.1915

Včera odpol přišel rozkaz „Ku předu“ na ruské zákopy. Nejdříve bombardovalo naše dělostřelectvo a pak jsme šli. Ale bylo to hrozné. Sotva naši lidé vyskočili na náspy, již se jich mnoho a mnoho válelo na zemi dílem mrtvých a raněných. Hrozná to byla hodinka. Postoupili jsme o 100 kroků do předu a dále to nešlo. Byli jsme seslabeni. K tomu ke všemu pršelo jen se lilo. Bláto zamazalo pušky, takže nebylo možno střílet. Trnuli jsme strachy a kdyby rusové udělali protiútok, že to nezadržíme. Ale nestalo se tak—do rána jsme se urželi a pak jsme pokračovali. Zajali jsme spousty Rusů.

28. juli 1915, 11 Uhr Nachts

Gleich darauf meldte Oberleutnant Sagner: Linker Flügel des III. Bataillons hat, da das Infanterieregiment Nr. 11 zurückgeging, jeden Anschluss verloren. Gegner durchgebrochen - Pionerabteilung des Regimentsreserven eingesetzt. Bitte um 2 Kompagnien an meinen linken Flügel da dieser in äusserst kritischer Situation ist.

Linkar

Kjelde: VHA, ÖSTA, Milan Hodík, Bohumil Vlček, Jan Vaněk, Jan Evangelista Eybl, Eugen Hoeflich

Sitat
[1.14.2] Dnes jsou důstojničtí sluhové roztroušení po celé naší republice a vypravují o svých hrdinných skutcích. Oni šturmovali Sokal, Dubno, Niš, Piavu. Každý z nich je Napoleonem: „Povídal jsem našemu obrstovi, aby telefonoval do štábu, že už to může začít.“
[2.5] "Odtud, pánové, k Sokalu na Bug," řekl plukovník Schröder věštecky a posunul ukazováček po paměti ke Karpatům, přičemž zabořil jej do jedné z těch hromádek, jak se kocour staral udělat mapu bojiště plastickou.
[3.1] Telegram zněl prosté, nešifrován: "Rasch abkochen, dann Vormarsch nach Sokal." Hejtman Ságner povážlivé zakroutil hlavou. "Poslušné hlásím," řekl Matušič, "velitel stanice dá vás prosit k rozmluvě. Je tam ještě jeden telegram." Potom byla mezi velitelem nádraží a hejtmanem Ságnerem rozmluva velice důvěrného rázu. První telegram musel být odevzdán, třebas měl obsah velice překvapující, když je batalión na stanici v Rábu: "Rychle uvařit a pak pochodem na Sokal." Adresován byl nešifrovaně na pochodový batalión 91. pluku s kopií na pochodový batalión 75. pluku, který byl ještě vzadu. Podpis byl správný: Velitel brigády Ritter von Herbert.
[3.2] Matušič přinesl na vojenském nádraží v Budapešti hejtmanovi Ságnerovi z velitelství telegram, který poslal nešťastný velitel brigády dopravený do sanatoria. Byl téhož obsahu, nešifrován, jako na poslední stanici: "Rychle uvařit menáž a pochodem na Sokal." K tomu bylo připojeno: "Vozatajstvo začíslit u východní skupiny. Výzvědná služba se zrušuje. 13. pochodový prapor staví most přes řeku Bug. Bližší v novinách."
[3.4] Ačkoliv odtud bylo spojení železniční neporušeno pod Lvov i severně na Veliké Mosty, bylo vlastně záhadou, proč štáb východního úseku udělal tyto dispozice, aby železná brigáda se svým štábem soustřeďovala pochodové prapory sto padesát kilometrů v týlu, když šla v té době fronta od Brodů na Bug a podél řeky severně k Sokalu.
[3.4] Tato nešťastná kráva, možno-li vůbec nazvati onen přírodní zjev kravou, utkvěla všem účastníkům v živé paměti, a je téměř jisto, že kdyby později před bitvou u Sokalu byli velitelé připomněli mužstvu krávu z Liskowiec, že by se byla jedenáctá kumpanie za hrozného řevu vzteku vrhla s bajonetem na nepřítele.
[4.1] Neznalo ještě nic určitého o revolučních organizacích v cizině a teprve v srpnu na linii Sokal Milijatin - Bubnovo obdrželi velitelé bataliónů důvěrné rezerváty, že bývalý rakouský profesor Masaryk utekl za hranice, kde vede proti Rakousku propagandu. Nějaký pitomeček od divize doplnil rezervát ještě tímto rozkazem: "V případě zachycení předvésti neprodlené k štábu divize!" Toto tedy připomínám panu presidentovi, aby věděl, jaké nástrahy a léčky byly na něho kladeny mezi Sokalem- Milijatinem a Bubnovou.
[4.3] Major otevřel si stůl, vytáhl mapu a zamyslel se nad tím, že Felštýn je 40 kilometrů jihovýchodně od Přemyšlu, takže jevila se zde hrozná záhada, jak přišel pěšák Švejk k ruské uniformě v místech vzdálených přes sto padesát kilometrů od fronty, když pozice táhnou se v linii Sokal - Turze Kozlów.
[4.3] "U nás ho teď nedostaneš, poněvadž my jdeme na Sokal a lénunk se bude vyplácet až po bitvě, musíme šetřit. Jestli počítám, že se to tam strhne za čtrnáct dní, tak se ušetří na každým padlým vojákovi i s culágama 24 K 72 hal."

Skrivst òg:Сокаль ru Сокаль ua

Nišen flag
Wikipedia czdeennnnosr Google kartsøk
nis.jpg

Serbisk gravferd i Niš © ÖSTA

nis1.png

Linzer Volksblatt, 7.11.1915

nis.png

IR91 ved Niš 8. oktober 1918.

Niš vert nemnd i forfattaren si harsellering over offisertenarane som "storma" Niš, Sokal og Piave m.fl.

Bakgrunn

Niš (ser. Ниш) er ein by i Serbia ved elva Nišava. Med meir enn 250 000 innbyggjarar er han den største byen i Sør-Serbia og den tredje største byen i landet etter Beograd og Novi Sad.

Under krigen

Byen var "krigshovudstad" i Serbia avdi Beograd låg utsett til like ved grensa til Ungarn. Under Sentralmaktene sin offensiv hausten 1915 vart byen erobra av bulgarske styrkar 5. november 1915 etter at serbarane trekte seg ut av byen. Den var under bulgarsk okkupasjon fram til 12. oktober 1918 då den vart den frigjord av serbiske styrkar.

At austerrikske soldatar skal ha vore med på å storma Niš (slik forfattaren antydar) er lite truleg ettersom den bulgarske hæren stod for operasjonane mot byen i 1915.

IR91 ved Niš

Seint i september 1918 trekte Bulgaria seg ut av krigen og deira allierte på Balkan kom såleis i ei knipe. 9. infanteridivisjon (med IR91) vart difor i all hast omplasserte frå fronten ved Piave til det sørlege Serbia. Transporten gjekk med tog via Udine, Ljubljana, Beograd til Vranje ved den makedonske grensa. Divisjonen var sterkt svekka, leid av sjukdom og materielle manglar, nokre av reservane hadde ikkje ein gong sko. Sør for Vranje stod dei no ovafor den framrykkjande serbiske 1. armé og måtte alt 3. oktober trekkja seg nordover att. Den 17. brigade (IR91 og IR102) hadde eit uhyre krevande tilbaketog over fjella. 8. oktober stod dei like sør for Niš og 16. oktober ved Vitkovač. Dei siste vekene av krigen heldt tilbaketoget frå Serbia fram.

Linkar

Kjelde: Jan Ciglbauer, Milan Hodík

Sitat
[1.14.2] Oni šturmovali Sokal, Dubno, Niš, Piavu.

Skrivst òg:Nisch de Ниш sr

Piaveen flag
Wikipedia czdeenitno Google kartsøk
piave.jpg

K.u.k. Heer går over Piave ved Grave di Papadopoli

piave1.jpg

Svět, 12.9.1918

Piave vert nemnd i forteljaren si ironisering over offisertenarane som skrytte av bragdene sine under krigen.

Bakgrunn

Piave er ei elv nord i Italia. Ho har sitt utspring i Alpane og renn sørover i 220 km og ut i Adriahavet nær Venezia.

Under krigen

Etter Sentralmaktene sitt gjennombrot ved Caporetto i oktober 1917 trekte italienarane seg tilbake til Piave der fronten vart stabilisert i november etter at Sentralmaktene mislukkast i å kryssa elva. I juni 1918 stod det andre slaget ved Piave, den siste store austerriksk-ungarske offensiven på den italienske fronten. Åtaket mislukkast og K.u.k. Heer mista nesten 120 000 mann. I slutten av oktober sette dei allierte inn eit siste åtak som førde til eit fullt samanbrot hjå fienden.

Ved Piave kjempa òg ein divisjon tsjekkiske legionærar på italiensk side. Dei som vart tekne til fange vart offentleg avretta. Berre den 22. juli 1918 leid 160 legionærar denne lagnaden.

IR91 ved Piave

Under offensiven ved Caporetto som starta 24. oktober 1917, fylgde IR91 med K.u.k. Heer vestover frå Isonzo til Piave der dei kom fram 12. november. Den fyrste månaden heldt dei til ved Ponte di Piave, vart så flytta til Valdobbiadene lenger oppe ved elva.

Under den mislukka austerrikske offensiven sommaren 1918 var dei i reserve (15. til 23. juni), så flytta nedover att til Grave di Papadopoli, ei stor øy i Piave. Deretter vart dei flytta til fronten i Serbia, ein omplassering som fann stad frå 30. september. Av førebileta for personar i romanen tenestegjorde berre Hans Bigler og Jan Evangelista Eybl ved Piave.

Linkar

Kjelde: Jan Ciglbauer, Milan Hodík

Sitat
[1.14.2] Oni šturmovali Sokal, Dubno, Niš, Piavu.

Skrivst òg:Piava cz

Kanariøyaneen flag
Wikipedia czdeenesno Google kartsøk

Kanariøyane vert her brukt som adjektiv til fuglerasen som har namnet sitt etter desse øyane. Lukáš likte dyr og heldt ein kanarifugl, ein katt og ein hund. Fuglen leid ein trist lagnad ettersom Švejk prøvde å få katten og fuglen til å venja seg til kvarande. Det gjekk som det måtte gå.

Bakgrunn

Kanariøyane er ei gruppe øyar i Atlanterhavet utafor Afrika som tilhøyrer Spania.

Kanarifuglen har namnet sitt etter Kanariøyane der den lever vilt. Den er òg utbreidd på Azorane og på Madeira. Til Europa vart den innført som tamfugl og spesielt i Mellom-Europa vart den populær. Harz (regionen) vart på 1800-talet det viktigaste senteret for kanarioppdrett.

Sitat
[1.14.3] Neobyčejně rád měl zvířata. Měl harckého kanárka, angorskou kočku a stájového pinče.
[1.14.3] „Poslušně hlásím, pane obrlajtnant, že je vše v nejlepším pořádku, jedině kočka dělala neplechu a sežrala vašeho kanára.“

Skrivst òg:Kanárské ostrovy cz Kanarischen Inseln de Canary Islands en Islas Canarias es

Harzen flag
Wikipedia deen Google kartsøk
harz1.png

Der Floh, 9.2.1913

harz.png

Národní politika, 5.1.1908

Harz vert her brukt som adjektiv til kanarifugl-rasen Harzer Roller. Fuglen som vert omtala tilhøyrde Lukáš men fekk ein lite lysteleg lagnad då Švejk slapp den og overløytnanten sin katt saman "for at dei skulle venja seg til kvarandre".

Bakgrunn

Harz er ei fjellkjede i Tyskland. Det er den nordlegaste fjellkjeda i landet og ligg på grensa mellom Niedersachsen, Sachsen-Anhalt og Thüringen.

Harzer Roller er ein kanarifugl-rase som vart avla fram i Harz-fjella og vart svært populær på 1800-talet. Den er mest kjeld som songfugl men vert òg brukt i gruver som åtvaring mot giftige gassar. Den er spesielt var mot karbonmonoksyd. Senter for oppdrettet er Sankt Andreasberg.

Rasen dukka stadig opp i avisannonsar i tida før verdskrigen, mellom anna i Národní politika. Jaroslav Hašek, som i 1909 og 1910 var redaktør for dyretidsskriftet Svět zvířat, var svært kunnskapsrik om dyr, inkludert fuglar.

Linkar

Sitat
[1.14.3] Neobyčejně rád měl zvířata. Měl harckého kanárka, angorskou kočku a stájového pinče.
Pelhřimoven flag
Wikipedia czdeen Google kartsøk
pelhrimov.jpg

© Pelhřimovský magazín

Pelhřimov er nemnd i ein monolog der Švejk fortel Lukáš om ein lærar Marek frå ein landsby i nærleiken som flyg etter dottera til viltoppsynsmannen Špera.

Byen er nemnd på ny når Švjek på ny kjem saman med sin obrlajtnant i Wien og omgåande fortel han om ein viss Vaníček frå Pelhřimov.

Bakgrunn

Pelhřimov er ein by i Vysočina med eit folketal på om lag 17 000 (2010). Den har eit godt bevart historisk sentrum, og har i tillegg ein viss industriell tradisjon, mellom anna innafor brygging.

I 1913 hadde byen 5 738 innbyggjarar der alle unnateke 9 oppga tsjekkisk nasjonalitet. Uvanleg for Böhmen på denne tida var at ikkje ein einaste oppga seg som tyskar. Byen var setet for hejtmanství og okres med same namn.

Pelhřimov høyrde til Hæren's rekrutteringsdistrikt Nr. 75 (Jindřichův Hradec) så infanterierekruttar frå området tenestegjorde ved Infanterieregiment Nr. 75. I hæren si kommandokjede frå 1914 høyrde dette regimentet til 8. Armekorps (sjå Korpskommando). Frå 1912 var storparten av regimentet, inkludert staben, forlagde i Salzburg.

Linkar

Sitat
[1.14.3] V jedný vesnici za Pelhřimovem byl nějaký učitel Marek a ten chodil za dcerou hajnýho Špery, a ten mu dal vzkázat, že jestli se bude s holkou scházet v lese, že mu, když ho potká, postí do zadnice z ručnice štětiny se solí.
[2.3] „Vostudu,“ pokračoval Švejk, „jsem vám jistě nikdy neudělal, jestli se něco stalo, to byla náhoda, pouhý řízení boží, jako říkal starej Vaníček z Pelhřimova, když si vodbejval šestatřicátej trest. Nikdy jsem nic neudělal naschvál, pane obrlajtnant, vždycky jsem chtěl udělat něco vobratnýho, dobrýho, a já za to nemůžu, jestli jsme voba z toho neměli žádnej profit a jenom samý pouhý trápení a mučení.“

Skrivst òg:Pilgram de

Košířeen flag
Wikipedia czen Google kartsøk
kosire.jpg

Hlaváček-trikken ved Klamovka i juni 1897

kynolog.png

Čech, 17.11.1910

Košíře er nemnd i samtalen mellom Lukáš og Švejk etter at katten har ete kanarifuglen. Dei kom etter kvart inn på handel med hundar og forfalsking av stamtavler og Švejk brukar ein bastard frå Košíře som døme.

Bakgrunn

Košíře er ein bydel i Praha, som ligg vest i hovudstaden mellom Smíchov og Motol. Košíře var eigen by frå 1895 til den vart innlemma i stor-Praha 1922.

I 1913 tilhøyrde byen okres og hejtmanství Smíchov. Byen hadde 12 293 innbyggjarar og nesten alle oppga seg som tsjekkarar, berre 14 oppga tysk nasjonalitet. Byen bestod av distrikta Cibulka, Košíře, Kotlářka, Počtávka og Podhají. Den hadde postkontor og romersk-katolsk kyrkjesokn. Som ein kuriositet kan nemnast den private trikkelinja som forbandt byen med Smíchov sentrum.

Hašek i Košíře

Offisielt budde Jaroslav Hašek i Košíře nummer 908 frå 4.februar 1909. Dette var adressa til redaksjonen til dyremagasinet Svět zvířat so kom ut kvar fjortande dag. For dette tidskriftet var han i ein period redaktør, og det var her han utga soger om oppdikta dyr. Dette var eit førehavande som tvinga eigaren Fuchs til å sei opp den oppfinnsame redaktøren sin (sjå Marek). Villaen låg ovafor hagen Klamovka men vart riven ein gong mellom 2011 og 2015.

Frå 28.juli 1910 er han i fylgje politiregistra å finna lenger nede i retning Smíchov, i Košíře nummer 1125. Her budde han saman med kona Jarmila som han hadde gifta seg med 23.mai 1910. Han var oppførd her fram til 28.desember 1911 då han er skriven inn i politibøkene med bustad i Vršovice. Det var frå nummer 1125 han ein kort periode, i slutten av 1910 og starten av 1911, dreiv sitt mislukka "Kynologiske Institutt", der han kjøpte og selgde hundar og andre dyr.

Švejk kjem til verda

Det var medan forfattaren budde i Košíře at han kom på ideen om å skapa Den gode soldat Švejk, rettnok i ei heilt anna utgåve enn den seinare verdskjende romanen. Fyrste soga om Švejk kom på trykk 22.mai 1911.

Linkar

KjeldeJaroslav Šerák

Sitat
[1.14.3] A každej hned chtěl rodokmen, tak jsem si musel dát rodokmeny natisknout a dělat z nějakýho košířskýho voříška, kerej se narodil v cihelně, nejčistokrevnějšího šlechtice z bavorskýho psince Armin von Barnheim.

Skrivst òg: Koschirsch Reiner Koschiř de

Bayernen flag
Wikipedia czdeennnno Google kartsøk
bayern.png

Das deutsche Kaiserreich, 1871-1918

bayern1.png

Ottův slovník naučný, 1909

Bayern vert nemnd av Švejk i den fyrste samtalen med Lukáš om hundar. Her i kennelen til Armin von Armin von Barheim vart dei mest rasereine pinscherane avla.

I [IV.3] er Bayern nemnd att ved at soldatar frå det IR91 har slåst med bayerane på torget i Żółtańce.

Bakgrunn

Bayern er den største av dei tyske delstateane, med München som hovudstad og ein av dei viktigaste byane i landet.

Kongeriket Bayern eksisterte frå 1805 til 1918 og var frå 1871 del av det sameinte Tyskland. Den geografiske utstrekninga var noko annaleis enn den moderne forbundstaten, mellom anna tilhøyrde det fråskilde området Pfalz til Bayern.

Under keisarriket hadde Bayern som i dag ei relativt uavhengig stilling. Det kongelege Wittelsbach-dynastiet heldt fram å styra, kongeriket hadde dessutan eigen hær, postvesen og jernbane. Bayern var tradisjonelt alliert med Austerrike i konfliktane med Preussen, og så seint som i den Tyske krigen i 1866 var dei i krig med den nord-tyske staten.

I romanen er det berre sjeldan vist til folk eller stader i Bayern. Den mest kjende bayer som er nemnd er utan tvil Sisi (sjå Elisabeth zu Bayern), deretter forfattaren Ganghofer. Referansar til bayersk landkunne er avgrensa til Nürnberg og Nördlingen.

Hašek i Bayern
bayern2.png

Besedy lidu, 9.5.1914

jogelli.png

Jogelli Klopter og Jaroslav Hašek. © Josef Lada

Jaroslav Hašek kjende deler av Bayern frå vandringa si sommaren 1904, ei reise som inspirerte han til å skriva nokre forteljingar med tema derfrå. Opplevingane kjem dessutan inn som fragment i mange fleire. I fylgje si eiga soge Velký den (Den store dagen) gjekk han til fots heilt frå Sveits gjennom Bayern til Domažlice der innkvarterte seg hjå kameraten Hájek. Reisa fann stad frå juli og truleg til ut i september (soga kom på trykk 9. oktober). Hašek si reise i Bayern er berre dokumentert gjennom enn hans eigne soger, noko som gjer at enkelte detaljar må takast med ei klype salt. Likevel må ein gå ut frå at det geografiske omrisset han teiknar av reisa stemmer og at mange andre detaljar òg er autentiske.

Ei lang rad stader i det tidlegare kongeriket er nemnde i desse forteljingane. Handlinga er lagd til byane Dillingen, Höchstädt, Ingolstadt og Neuburg. Alle ligg langs Donau på strekninga frå Ingolstad til grensa mot Württemberg. I tillegg omtalar Hašek dei bayerske områda Oberpfalz, Oberfranken og Schwaben. Byane Passau og Regensburg er nemnde saman med ei rekkje mindre stader der namna ofte er mystifiserte eller feilstava.

Tre av forteljingane har handlinga lagd til Neuburg, og den mest kjende av desse er soga om møtet med den tjukke turist-guiden Jogelli Klopter. Denne forteljinga er omsett til fleire utanlandske språk, mellom anna engelsk. Ei anna kjend soge heiter Rettferd i Bayern og er lagd til Ingolstadt. Her vert forfattaren arrestert for lausgjengeri men let svært vel over både soningstilhøva og betingelsane ellers.

I ei soge om humleplukking er handlinga lagde til området mellom Nürnberg og Spalt. Her omtalar han møtet med andre sesongarbeidarar, mellom anna ein kar frå Slesvig.

I Kiev i 1917 skreiv Jaroslav Hašek forteljinga Na Valhallu i Čechoslovan. Forteljinga som er meir propaganda enn underhaldning, nemner ein del stader langs elva Regen og indikerer at reisa hans tilbake til Böhmen i 1904 gjekk gjennom Bayerischer Wald. Nemnde er Walhalla-minnesmerket ved Donaustauf, Furth im Wald og Eschlkam. Han skriv dessutan kvar han kryssa grena.

Linkar

Kjelde: Jan Berwid-Buquoy,Radko Pytlík

Sitat
[1.14.3] A každej hned chtěl rodokmen, tak jsem si musel dát rodokmeny natisknout a dělat z nějakýho košířskýho voříška, kerej se narodil v cihelně, nejčistokrevnějšího šlechtice z bavorskýho psince Armin von Barheim.

Skrivst òg:Bavorsko cz Bavaria en

Vojtěšská uliceen flag
Google kartsøk

Vojtěšská ulice er nemnd av Švejk i samband med Lukáš sine vanskar då Katy dukkar opp. Her òg var det snakk om å få på dør ei dame som ikkje kjende si besøkelsestid.

Bakgrunn

Vojtěšská ulice er ei gate i Nové Město, den går parallelt med Vltava nord for Myslíkova ulice.

Sitat
[1.14.4] „Poslušně hlásím, pane obrlajtnant, že je to těžký případ. Ve Vojtěšský ulici před dvěma léty nastěhovala se k jednomu čalouníkovi nějaká slečna a von ji nemoh vypudit z bytu a musel votrávit ji i sebe svítiplynem a bylo po legraci. S ženskejma je vobtíž. Já do nich vidím.“

Skrivst òg:Vojtechgasse de

Třeboňen flag
Wikipedia czdeen Google kartsøk

Třeboň var byen fru Micková kom frå. Lukáš venta ho på besøk akkurat då Katy dukka opp.

Bakgrunn

Třeboň er ein by i Sør-Böhmen med om lag 8700 innbyggjarar. Den var eitt av hovudeta for Schwarzenberg-slekta og byen har eit fint historisk sentrum. Den er omgjeven av rybníky, kunstige innsjøar brukt til fiskeoppdrett. Den er òg klassifisert som kurstad. Třeboň hadde i 1914 direkte jernbanesamband med Praha og Wien.

Sitat
[1.14.4] Milý Jindřich byl určitě v ošklivé situaci. Manželka pronásledovaná manželem přijede k němu na několik dní na návštěvu, právě když má přijeti paní Micková z Třeboně, aby po tři dny opakovala to, co mu pravidelně poskytuje každého čtvrt roku, když jede do Prahy dělat nákupy.

Skrivst òg:Wittingau de

Memphisen flag
Wikipedia deen Google kartsøk

Memphis vert her brukt som adjektiv i uttrykket "pakke Memphis-sigarettar", tsjekkisk "krabice memfisek". Švejk fekk ordre av Lukáš om å kjøpa vin og sigarettar til Katy.

Bakgrunn

Memphis er her nemnd gjennom sigarett-merket "Memphis" som vart laga av tobakk-monopolet Kaiserlich königliche Tabak-regie, mellom anna i Svitavy og Hainburg. Merket vart innførd i 1897 og eksisterer enno. Namet viser til Memphis i oldtidas Egypt, ikkje storbyen i USA.

Sitat
[1.14.4] Pak koupíte tři láhve vína, krabičku memfisek, tak.
Dunajecen flag
Wikipedia czdeennnplsk Google kartsøk
dunajec.jpg

Das interessante Blatt, 25.2.1915

dunajec2.png

Österreich-Ungarns letzter Krieg (Band 1)

Dunajec vert nemnd av forfattaren i samband med krigsstoda og "krigsrådet" Lukáš og Švejk held for å bli kvitt Katy.

Bakgrunn

Dunajec er ei elv som renn gjennom nordlege delar av Slovakia og sørlege delar av Polen. Ho er ei av sideelvane til Wisła som ho renn ut i ved Opatowiec, nord for Tarnów.

Frå 15. november kryssa russiske styrkar elva og rykte vidare fram over Raba i retning Kraków. Frå 8. desember trekte dei seg tilbake til austbreidda der fronten stabiliserte seg. Fram til mai 1915 gjekk deler av fronten langs Dunajec og det var harde kampar her gjennom vinteren. Stoda endra seg til Sentralmaktene sin fordel etter gjennombrotet ved Gorlice - Tarnów 2. mai.

Teksten nemner kampar mellom Raba og Dunajec i same setning, så tidsmessig har nok forfattaren perioden 25. november til 15. desember 1914 i tankane. Det var i dette tidsrommet den russiske hæren kom seg vest for Dunajec og nesten nådde Kraków.

Sitat
[1.14.5] Zatímco masy vojsk připnuté na lesích u Dunajce i Rábu stály pod deštěm granátů a velkokalibrová děla roztrhávala celé setniny a zasypávala je v Karpatech a obzory na všech bojištích hořely od požárů vesnic i měst, prožíval nadporučík Lukáš se Švejk nepříjemnou idylu s dámou, která utekla svému muži a dělala nyní domácí paní.

Skrivst òg:Dunajetz de

Všenoryen flag
Wikipedia cz Google kartsøk

Všenory er nemnd i historie som Švejk fortel Lukáš som illustrerer problema med å få Katy ut av huset.

Bakgrunn

Všenory er ein stad om lag 20 km sør for Praha, ved elva Berounka.

Sitat
[1.14.5] „Nejlepší by bylo, pane obrlajtnant,“ řekl Švejk, „kdyby ten její muž, od kterýho utekla a který ji hledá, jak jste říkal, že je v tom psaní, který jsem vám přines, věděl o tom, kde je, aby si pro ni přijel. Poslat mu telegram, že se nalézá u vás a že si ji může vyzdvihnout. Ve Všenorech byl minulej rok takovej případ v jedný vile.
Parisen flag
Wikipedia czdeenfrnnno Google kartsøk

Paris vil i fylgje Lukáš snart falla i tyske hender. Dette er del av utgreiinga for humlehanldar Wendler om den militære situasjonen.

Bakgrunn

Paris er hovudstaden i og den største byen i Frankrike. Det bur om lag 2,2 millionar i bykjernen. I storbyområdet, som er det fjerde største i Europa, bur det om lag 12,1.

Paris var ein periode i august og september 1914 alvorleg trua av den tyske framrykkinga men denne vart stansa i slaget ved Marne.

Sitat
[1.14.5] Stejně Francouzům hrozí v nejkratší době ztráta celé východní Francie a vtržení německého vojska do Paříže.

Skrivst òg:Paříž cz

Východní Beskydyen flag
Wikipedia czdeennnplsk Google kartsøk
beskydy.jpg

Bieszczady ved Łupków

beskydy.png

Národní politika, 11.4.1915

Východní Beskydy inngår i utgreiinga Lukáš held for humlehandlar Wendler om krigs-situasjonen. Frå [II.3] og utover vert hendingane her ofte omntala gjennom forteljingar frå soldatar som har vore med det 91. regiment i Karpatane. Ved Medzilaborce og Palota føregår handlinga her direkte utan at fjellområdet vert nemnd direkte.

Bakgrunn

Východní Beskydy er eit fjellområde i grenseområdet mellom Polen, Slovakia og Ukraina, på polsk omtala som Bieszczady. Frå hausten 1914 og fram til mai 1915 gjekk frontlinja her og det var harde kampar under vinter-slaget om Karpatane.

I romanen er det etter alt å døma vist til kampar som føregjekk i byrjinga av april 1915 aust for Medzilaborce. Svært mange offisielle lysingar frå denne perioden nemner desse kampane i Ostbeskiden. Denne teorien bli underbygd av kjensgjerninga at forfattaren henta mange detaljar til samtalen mellom Lukáš og Wendler nettopp frå desse kunngjeringane (og frå denne tida).

Fram til fyrste veka i mai 1915 var tre bataljonar frå det 91. regiment stasjonerte ved fronten her. Dei hadde vorte overflytta frå Balkan-fronten tidleg i februar. Dette opphaldet har nok gjeve stoff til mange av samtalene i del tre av boka.

Linkar

Sitat
[1.14.5] Nadporučík Lukáš vzal obchodníka s chmelem jemně za rameno a odvedl k mapě bojiště, visící na stěně, a ukazuje mu jednotlivé body, vykládal: „Východní Beskydy jsou naším znamenitým opěrným bodem.

Skrivst òg:Eastern Beskids en Ostbeskiden de Aust-Beskidane no Східні_Бескиди uk

Moskvaen flag
Wikipedia czdeennnno Google kartsøk

Moskva inngår som mange andre stader i leksjonen Lukáš held for Wendler om krigs-stoda. Han forsikrar humlehandlaren om at "me kjem ikkje til å stoppa før Moskva".

Bakgrunn

Moskva var i 1914 største byen i Russland men Petrograd var enno hovudstad. Moskva var frå 1922 hovudstad i Sovjetunionen og var òg sentrum for bolsjevik-administrasjonen frå 12.mars 1918. Jaroslav Hašek oppheldt seg i byen i mars og april 1918 og på ny i november 1920.

Sitat
[1.14.5] V karpatských úsecích, jak vidíte, máme velkou oporu. Mocný úder na tuto linii - a nezastavíme se až v Moskvě. Válka skončí dřív, než se nadějeme.“

Skrivst òg:Moskau de Moscow en Москва ru

Dardanelleneen flag
Wikipedia czdeenno Google kartsøk
sanders1.png

Národní politika, 4.4.1915

Dardanellene inngår i samandraget Lukáš gjev Wendler om stoda ved dei ulike frontane. Offiseren opplyser gjesten sin om at Liman von Sanders er utnemnd til øvstkommanderande for Dardanelle-hæren.

Bakgrunn

Dardanellene er eit sund nordvest i Tyrkia som bind saman Egeerhavet og Marmarahavet. I 1915 prøvde allierte styrkar å trenga gjennom sundet, men vart drivne tilbake. Nederlaget gjorde at marineminister Winston Churchill til slutt vart tvinga til å gå av. Det fyrste store slaget stod 18. mars 1915 og den allierte invasjonsflåten vart slegen tilbake. Forsvarane vart leia av Cevat Paşa, seinare kjend som helten av 18. mars.

Liman von Sanders vart utnemnd til øvstkommanderande for Dardanelle-hæren 24. mars 1915, og nyhenda om utnemninga har forfattaren klippa rett inn i romanen frå eit samandrag over siste vekes hendingar som vart trykt i Národní politika påskedag 1915 (4. april).

Linkar

Sitat
[1.14.5] Vrchním velitelem turecké armády dardanelské jmenován maršálek Liman šl. Sanders.

Skrivst òg:Dardanely cz Dardanellen de Dardanelles en Çanakkale Boğazı tr

Konstantinopelen flag
Wikipedia czdeennnnotr Google kartsøk
istanbul.jpg

Světozor, 1908

goltz1.png

Národní politika, 4.4.1915

Konstantinopel er med i utgreiinga til overløytnant Lukáš ovafor Wendler om krigsstoda. Han kan opplysa gjesten sin om at Goltz Paşa er komen til Berlin frå Konstantinopel.

I romanen brukar "obrlajtnant" omgrepet "Cařihrad" (Keisarbyen), men dette er sjeldan å høyra i moderne tsjekkisk. I slovensk (Carigrad) og bulgarsk førekjem denne forma enno, i dei andre slaviske språka er den gått ut.

Bakgrunn

Konstantinopel var i 1914 hovudstad og største byen i det Osmanske riket, hovudstad i den nye republikken Tyrkia var den fram til 1923. Frå 1930 har byen heitt İstanbul.

Goltz Paşa si reise til Berlin som Lukáš viser til fann faktisk stad, men han kom fram fyrst 29.mars 1915, ikkje i desember 1914 som ein skulle tru ut frå romanen. Sitat som nemner Konstantinopel er eitt av fleire i samtalen mellem Lukáš og Wendler som er ordrett henta frå dåtidas presse, m.a. Národní politika 4.april 1915.

Linkar

Sitat
[1.14.5] Goltz paša přijel z Cařihradu do Berlína a naším císařem byli vyznamenáni Enver paša, viceadmirál Usedon paša a generál Dževad paša.

Skrivst òg:Cařihrad Hašek Konstantinopol cz Constantinople en Konstantinyé tr

Berlinen flag
Wikipedia czdeennnno Google kartsøk
berlin.jpg

Brandenburger Tor i 1914

np2903.jpg

Národní Politika 4.4.1915

Berlin inngår òg i Lukáš si utgreiing for Wendler om den militære situasjonen når han opplyser gjesten sin at Goltz Paşa er komen til byen.

Berlin vert seinare nemnd i [II.4] i samband med F.S. Krauss og teikningane han gav ut med grafitti på eit jernbanetoalett der.

Bakgrunn

Berlin var i 1914 rikshovudstad i Tyskland og hovudstad i kongeriket Preussen. Nokre av dei politiske avgjerdene som førde til krigsutbrotet vart tekne her.

Lukáš sitt utsagn viser til Goltz sin ankomst i Berlin 29. mars 1915, og legg merke til at den aktuelle setninga i romanen er ordrett identisk med avisklippet til venstre.

Sitat
[1.14.5] Goltz paša přijel z Cařihradu do Berlína a naším císařem byli vyznamenáni Enver paša, viceadmirál Usedon paša a generál Dževad paša.

Skrivst òg:Berlín cz

Wisłaen flag
Wikipedia czdeennnpl Google kartsøk

Wisła blir òg drege fram av Lukáš i den lange utgreiinga til Wendler om den strategiske situasjonen. Dette er omtrent det siste som kjem fram før det uunngåelege temaet dukkar opp: Katy.

Bakgrunn

Wisła er lengste elva i Polen med 1047 km. Den renn gjennom byar som Kraków, Warszawa, Torun og Gdańsk. Nedslagsfeltet dekkar over halve Polen.

Gjennom hausten 1914 og fram til ettersommaren 1915 omslutta krigs-sona deler av elvebassenget. Den delen av elva det her er snakk om er utan tvil det øvre løpet som låg på austerriksk territorium.

Sitat
[1.14.5] Uzavřením této dráhy, která předmostí spojuje s hlavní obrannou linií nepřítele, musí být přerušeno spojení mezi pravým křídlem a severní armádou na Visle. Je vám to nyní jasné?“

Skrivst òg:Visla cz Weichsel de Vistula en

Italiaen flag
Wikipedia czdeenitnnno Google kartsøk

Italia vert nemnd fyrst av Wendler i klagemålet over krigens innvirking på humlemarknaden. Her sler han fast at eksporten til Italia enno er uberørt men at han ikkje er sikker på hensiktene deira. Frå [III.2] dukkar det opp att på nye i og med landet si krigslysing mot Austerrike-Ungarn 23.5 1915. Ellers er mange stader i Italia nemnde, spesielt slagmerker i nord. Mellom byane finn ein Roma, Venezia, Verona, Trento og Novara, medan av slagmarker kan nemnast Piave, Solferino, Custoza og Santa Lucia.

Bakgrunn

Italia var i 1914 nøytralt og formelt alliert med Sentral-maktene men gjekk likevel med i krigen på Ententen si side 23. mai 1915 etter at desse hadde lova dei betydelege landområde i Austerrike-Ungarn i tilfelle siger. Landet var på denne tida kongedøme og territoriet var det same som i dag med unnatak av Alto Agide (Sør-Tirol).

Krigen mot Austerrike-Ungarn var lenge ein stillingskrig men i 1917 vann Sentralmaktene ein avgjerande siger ved Caporetto og eit samanbrot truga. Fronten stabliserte seg deretter ved Piave og hausten 1918 tok italienarane initiativet. Etter krigen fekk Italia tildelt austerriske område i Tyrol og Istria (den siste vart avstått til Jugoslavia etter 2. verdskrigen).

I november 1915 var Jaroslav Hašek sitt IR91 (91. infanteriregiment) overflytta frå Volyn i Ukraina til fronten i Italia. Tidspunktet for tilfangetakelsen av forfattaren 24. september same året er difor svært viktig med omsyn av kva retning lagnaden hans kunne ha teke.

Linkar

Sitat
[1.14.5] Ještě posíláme chmel do Italie, ale obávám se, že se Italie také do toho zamíchá.

Skrivst òg:Itálie cz Italien de Italy en Italia it

Meuseen flag
Wikipedia czdeennnno Google kartsøk
maas.jpg

Meuse langs kartet til venstre

maas_np.jpg

Národní Politika 3.4.1915

Meuse er nemnd i Wendler sin klagesong om humlehandelen. Han lurer på kvifor det enno er artilleri-kampar mellom Maas og Mosel når krigen seiest å gå så bra.

Bakgrunn

Meuse er ei elv som renn frå Frankrike, gjennom Belgia og Nederland før ho renn ut i Nordsjøen. Den totale lengda hennar er 925 km. Frå 1914 til 1918 gjekk fronten nær Meuse i området rundt Verdun. Kampane det vert referert til av Wendler føregjekk i starten av april 1915 og vart rapportert i offisielle bulletinar frå Berlin 2. april. Forfattaren har brukt desse nesten ordrett slik dei kom på trykk i tsjekkiske aviser.

Sitat
[1.14.5] Proč zas se vedou mezi Maasou a Moselou prudké dělostřelecké boje?

Skrivst òg:Maasa Hašek Máza/Mosa cz Maas nl

Woëvreen flag
Wikipedia deenfr Google kartsøk
woevre2.png

Národní politika, 4.4.1915

Woëvre er ein av dei mange stadene nemnde i Wendler sin klagesong om humlehandelen. Her skal eit bryggeri ha brent ned.

Bakgrunn

Woëvre er ein region i Lorraine i det nordaustlege Frankrike. Den kjende slagmarka Verdun ligg like ved. Fronten gjekk her nesten heile krigen og hendingane Wendler noko upresist viser til henta han nesten sikkert frå ein nyheitsbulletin frå den tyske overkommandoen 28.mars 1915.

I Národní politika frå 4. april er Woëvre nemnd att, no i eit samandrag av hendingar frå den siste veka. Ordlyden ligg no tett opptil det som er brukt i romanen, men i alle desse presseoppslaga er det snakk om Woëvre-sletta, så Wendler er noko upresis.

Großes Hauptquartier, 28. März. Westlicher Kriegsschauplatz: Südöstlich von Verdun wurden französische Angriffe auf den Maashöhen bei Combres und in der Woevre-Ebene bei Marcheville nach hartnäckigen Kämpfen zu unseren Gunsten entschieden.

Sitat
[1.14.5] Víte, že v Combres a Woewru u Marche shořely tři pivovary, kam jsem posílal ročně přes pět set žoků chmele?

Skrivst òg:Woevre Hašek Waberland de

Combres-sous-les-Côtesen flag
Wikipedia enfr Google kartsøk
woevre2.png

Národní politika, 4.4.1915

Combres-sous-les-Côtes er nemnd i Wendler sin klagesong om humlehandelen. Eit bryggeri skal ha vorte brent ned.

Bakgrunn

Combres-sous-les-Côtes er ein kommune i Meuse-departementet i Lorraine i Frankrike. Den låg i front-linja nesten heile krigen, ikkje langt frå Verdun. Rundt månadskiftet mars-april 1915 var det harde kampar her, og det ser ut som det er ein nyheitsbulletin frå 28.mars forfattaren har brukt i denne sekvensen. Denne vert teken opp att i eit nyhendesamandrag i Národní politika 4 April

Großes Hauptquartier, 28. März. Westlicher Kriegsschauplatz: Südöstlich von Verdun wurden französische Angriffe auf den Maashöhen bei Combres und in der Woevre-Ebene bei Marcheville nach hartnäckigen Kämpfen zu unseren Gunsten entschieden.

Sitat
[1.14.5] Víte, že v Combres a Woewru u Marche shořely tři pivovary, kam jsem posílal ročně přes pět set žoků chmele?
Marchéville-en-Woëvreen flag
Wikipedia fr Google kartsøk
marcheville.png

Neue Freie Presse, 29.3.1915

Marchéville-en-Woëvre er ein av dei mange stadene Wendler nemner i sin klagesong om humleomsetjinga. Han kallar det berre Marche, men nyheitsbulletinane avslører at han meiner Marcheville. Det skal ha vore tre bryggeri her som vart brende ned.

Bakgrunn

Marchéville-en-Woëvre er ein landsby i Lorraine i Frankrike, ikkje langt frå Verdun. Kampane som vert viste til vart rapporterte av den tyske overkommandoen 28.mars 1915, og bulletinen vart delvis (og upresist) gjengjeven av Wendler.

Sitat
[1.14.5] Víte, že v Combres a Woewru u Marche shořely tři pivovary, kam jsem posílal ročně přes pět set žoků chmele?

Skrivst òg:Marche Hašek

Vosgesen flag
Wikipedia czdeenfrnnno Google kartsøk
vosges.jpg

Das interessante Blatt, 23.12.1915

vosges.png

Národní politika, 4.4.1915

Vosges var endå ein stad det gjekk ille med kundane til Wendler. Bryggeriet i Hartmannsweiler var brent ned og det Niederaspach var jamna med jorda.

Bakgrunn

Vosges er ei fjellkjede i Nordaust-Frankrike som mellom 1871 og 1918 låg på den fransk-tyske grensa. Under 1. verdskrigen gjekk fronten her og det var harde kampar ved månadskiftet mars/april 1915. Desse hendingane omformar forfattaren fritt til øydelegging av bryggeri. At desse bryggeria vart øydelagde (eller i det heile eksisterte) er ikkje stadfesta.

Sitat
[1.14.5] A shořel i ve Vogesách Hartmansweilerský pivovar, je srovnán se zemí ohromný pivovar v Niederaspachu u Mylhúz.

Skrivst òg:Vogézy cz Vogesen de Vosges en Les Vosges fr

Hartmannsweileren flag
Wikipedia deenfr Google kartsøk
vosges.png

Národní politika, 4.4.1915

Hartmannsweiler hadde òg eit bryggeri som Wendler handla med i dei gode tidene. Dette var før det vart brent ned under kampane.

Bakgrunn

Hartmannsweiler er det tyske namnet på Hartmannswiller, ein liten stad på austsida av Vosges som var åstad for harde kamper under 1.verdskrigen. Slaga dreia seg mest om Hartmannsweilerkopf, ei fjellhøgd på 956 m.o.h som ligg like ved. Hartmannsweiler var frå 1871 til 1918 ein del av Tyskland. Informasjon om noko bryggeri her er ikkje tilgjengeleg.

Linkar

Sitat
[1.14.5] A shořel i ve Vogesách Hartmansweilerský pivovar, je srovnán se zemí ohromný pivovar v Niederspachu u Mylhúz.

Skrivst òg:Hartmansweiler Hašek Hartmannswiller fr

Niederaspachen flag
Wikipedia enfr Google kartsøk
niederaspach.png

Národní politika, 11.4.1915

Niederaspach var nok ein stad med eit øydelagt bryggeri. Dette hadde vorte jamna med jorda i fylgje humlehandlar Wendler.

Bakgrunn

Niederaspach er det tyske namnet på Aspach-le-Bas, ein kommune i Haut-Rhin-departmentet i Alsace, frå 1871 til 1918 ein del av Tyskland. Det er ikkje identifisert noko bryggeri her.

Sitat
[1.14.5] A shořel i ve Vogesách Hartmansweilerský pivovar, je srovnán se zemí ohromný pivovar v Niederaspachu u Mylhúz.

Skrivst òg:Aspach-le-Bas fr

Mühlhausenen flag
Wikipedia czdeennnno Google kartsøk
mulhouse.png

Národní politika, 11.4.1915

Mühlhausen er nemnd i tiraden frå Wendler om sviktande avsetning for humle. Han nemner eit bryggeri i Niederaspach ved Mylhúzy, det tsjekkiske namnet på byen.

Bakgrunn

Mühlhausen er det tyske namnet på Mulhouse, ein by i provinsen Alsace nær grensa til Sveits og Tyskland. Den var som resten av Alsace ein del av Tyskland frå 1871 til 1918.

Sitat
[1.14.5] A shořel i ve Vogesách Hartmansweilerský pivovar, je srovnán se zemí ohromný pivovar v Niederspachu u Mylhúz.

Skrivst òg:Mylhúzy cz Mulhouse fr

Klosterhoeken flag
Wikipedia ennl Google kartsøk
klosterhoek.png

Národní politika, 11.4.1915

Klosterhoek hadde i fylgje Wendler eit bryggeri som hadde vorte kjempa om heile seks gonger mellom tyske og belgiske troppar. Han klaga til Lukáš over at han hadde ei tapt omsetning på 350 humlesekker årleg grunna dette. Samtalen fann stad 20.desember 1914.

Bakgrunn

Klosterhoek er ein gard ved Pervijze i Flandern. Det var harde kampar her både i oktober 1914 og i april 1915. Pervijze låg ikkje langt frå Yser-fronten og vart heilt øydelagd under krigen. Før fyrste verdskrigen var det seks bryggeri her, men ingen av dei låg ved Klosterhoek.

Ein samanlikning av dei historiske hendingane som Lukáš og Wendler refererer til tyder på at det er kampane tidleg i april 1915 det er snakk om her. Dermed har forfattaren flytta ein del av den imponerande rekkja av opplysningar som kjem fram i denne samtalen tilbake til 1914. Det kan virka som om han kopierte mykje av opplysningane direkte frå aviser. I dette tilfellet er det ei offisiell kunngjering frå 3.april 1915.

Großes Hauptquartier, 3. April.

Ein Versuch der Belgier, das ihnen am 31. März entrissene Klosterhoek-Gehöft wieder zu nehmen, scheiterte. Im Priesterwalde mißlang ein französischer Vorstoß. Ein französischer Angriff auf die Höhen bei und südlich von Nieder-Aspach westlich von Mülhausen wurde zurückgeschlagen.

Linkar

Kjelde: Herman Declerck

Sitat
[1.14.5] Proč zas se vedou mezi Maasou a Moselou prudké dělostřelecké boje? Víte, že v Combres a Woewru u Marche shořely tři pivovary, kam jsem posílal ročně přes pět set žoků chmele? A shořel i ve Vogesách Hartmansweilerský pivovar, je srovnán se zemí ohromný pivovar v Niederspachu u Mylhúz. To máte ztráty 1200 žoků chmele pro mou firmu ročně. Šestkrát bojovali Němci s Belgičany o pivovar Klosterhoek, to máte ztrátu 350 žoků chmele ročně.“
Zagreben flag
Wikipedia czdeennnno Google kartsøk

Zagreb var ein anna stad Wendler måtte dra til for å henta kona si. Likevel fekk han samtidig gjort avtale om salg av 600 sekker humle til det kommunale bryggeriet. No på slutten av 1914 var denne marknaden tapt.

Bakgrunn

Zagreb var i 1914 ein del av den ungarsk-styrte provinsen Kroatia og Slavonia. På den tida vart Zagreb òg omtala med det tyske namnet Agram, eit utrykk som no er lite brukt. Byen er i våre dagar hovudstad i republikken Kroatia.

Sitat
[1.14.5] Loni ujela s jedním suplentem a našel jsem je až v Záhřebu.

Skrivst òg:Záhřeb cz Agram de Zágráb hu

Warszawaen flag
Wikipedia czdeennnno Google kartsøk

Warszawa med Augustinar-bryggeriet var nok ein tapt kunde for Wendler.

Bakgrunn

Warszawa låg i 1914 i den russiske delen av Polen, som på den tida ikkje eksisterete som eigen stat. Hausten 1914 gjorde tyskarane fleire forsøk på å ta byen utan å lukkast. Den fall endeleg 4.august 1915. Det har ikkje lukkast å identifisera Augustinar-bryggeriet.

Warszawa er sidan 1918 hovudstad i Polen og den største byen i landet. Den ligg ved elva Wisła.

Sitat
[1.14.5] A zapaluje si nabídnutou cigaretu, řekl zoufale: „Jedině Varšava odebírala 2370 žoků chmele. Největší pivovar je tam augustiánský.

Skrivst òg:Varšava cz Warschau de Warszaw en

Sopronen flag
Wikipedia czdeennnno Google kartsøk

Sopron og bryggeriet der gav òg Wendler si humle dårleg etterspurnad etter krigsutbrotet.

Bakgrunn

Sopron er ein by i Ungarn nær grensa til Austerrike. Den ligg sør-vest for Neusiedlersee. Bryggeriet eksisterer enno (eigd av Heineken), dei lagar det landsomfattande merket Soproni sör.

Sitat
[1.14.5] „Uherské pivovary v Šoproni a ve Velké Kaniži odbíraly pro svá exportní piva, která vyvážely až do Alexandrie, u mé firmy ročně průměrem 1000 žoků chmele.

Skrivst òg:Šopron cz Ödenburg de

Nagykanizsaen flag
Wikipedia czdeenhunn Google kartsøk

Nagykanizsa og byens bryggeri sikra Wendler god avsetning før krigen snudde opp-ned på humlehandelen. Bryggeriet eksporterte øl heilt til Alexandria.

Bakgrunn

Nagykanizsa er ein by i Zala-fylket i Ungarn som ligg omlag 40 km sørvest for Balatonsjøen og 15 km frå grensa til Kroatia.

Jaroslav Hašek vitja byen i 1905 og skreiv eit par soger derfrå. Han møtte mellom anna den tsjekkiske bryggmeisteren der. Som ein kuriositet kan nemnast at ei rekkje oversetjingar slit med rettskrivinga av Nagykanizsa: mellom dei er den tyske, den norske, den siste svenske og alle dei tre engelske overstejingane.

Linkar

Sitat
[1.14.5] „Uherské pivovary v Šoproni a ve Velké Kaniži odbíraly pro svá exportní piva, která vyvážely až do Alexandrie, u mé firmy ročně průměrem 1000 žoků chmele.

Skrivst òg:Velká Kaniža cz Großkirchen/Groß-Kanizsa de

Alexandriaen flag
Wikipedia czdeenno Google kartsøk

Alexandria var ein by som nytte godt av øl importert frå Ungarn, brygga med humle levert av Wendler.

Bakgrunn

Alexandria (arab. الإسكندرية) er ein by i Egypt, oppkalla etter Aleksander den store, byen sin grunnleggjar. I oldtida var byen kjent for det store biblioteket og fyrtårnet, begge rekna blant verdas sju underverk.

I 1914 var Egypt enno formelt ein del av det Osmanske rike men hadde vore under britisk okkupasjon sidan 1882. Ved krigsutbrotet i 1914 vart landet gjort om til eit britisk protektorat, noko som utan tvil gjorde slutt på einkvar ølimport frå Austerrike-Ungarn.

Sitat
[1.14.5] „Uherské pivovary v Šoproni a ve Velké Kaniži odbíraly pro svá exportní piva, která vyvážely až do Alexandrie, u mé firmy ročně průměrem 1000 žoků chmele.

Skrivst òg:Alexandrie cz

Zamecké schodyen flag
Google kartsøk Švejk-muzeum

Zamecké schody vert nemnd avdi Švejk og Blahník sit på ei lita kneipe nedafor trappa då dei planlegg det famøse hundetjuveriet.

Bakgrunn

Zamecké schody er ei trapp som går frå Praha-borga på Hradčany og ned til Malá Strana.

Sitat
[1.14.6] Na Malé Straně u Zámeckých schodů je malý výčep piva. Jednoho dne tam seděli v šeru vzadu dva muži. Jeden voják a druhý civilista. Nakloněni k sobě šeptali si tajemně. Vyhlíželi jako spiklenci z dob Benátské republiky.

Skrivst òg:Castle Steps en Slottstrappa no

Republikken Veneziaen flag
Wikipedia deenit Google kartsøk
venezia1.png

Břetislav Hůla, © LA-PNP

Republikken Venezia vert omtala når dei to hundetjuvane Švejk and Blahník vert samanlikna med konspiratørar frå Venezia-republikken.

Bakgrunn

Republikken Venezia kan vera meint bystaten Venezia som eksisterte i om lag 1000 år fram til 1797. Meir truleg er det Repubblica di San Marco, ein kortvarig republikk som i 1848-49 gjorde opprør mot Austerrike. Den var sentrert rundt Venezia og omfatta i territorium om lag det som no er Veneto-provinsen.

Republikken Venezia er òg tema i soga Turista Aratáš som Hašek fekk på trykk i Venkov i 1911. Her er det derimot ingen tvil om at det er den klassiske bystaten det er snakk om.

Linkar

Sitat
[1.14.6] Na Malé Straně u Zámeckých schodů je malý výčep piva. Jednoho dne tam seděli v šeru vzadu dva muži. Jeden voják a druhý civilista. Nakloněni k sobě šeptali si tajemně. Vyhlíželi jako spiklenci z dob Benátské republiky.

Skrivst òg:Benátská republika cz Venetian Republic en Repubblica di San Marco it

Klamovkaen flag
Wikipedia cz Google kartsøk
klamovka.jpg

Tidlegare "Víla Svět Zvířat", 16.mai 2011

psinec.png

Národní listy, 16.1.1910

Klamovka vert nemnd av Blahník då han og Svejk planleggjer hundertjuveriet i den vesle kneipa ved Zamecké schody. Her er det ein kennel ovafor Klamovka det er snakk om.

Bakgrunn

Klamovka er eit parkområde i Košíře og Smíchov, kalla opp etter den böhmiske adels-slekta Clam-Gallas. Forfattaren var ei kort stund i 1910 redaktør i det zoologiske tidsskriftet Svět Zvířat som hadde redaksjonen sin i ein villa like ovafor parken. I hagen låg kennelen som vert vist til i romanen. I 2011 var villaen forfallen og innan 2015 var den riven.

er eit parkområde i Košíře og Smíchov, kalla opp etter den böhmiske adels-slekta Clam-Gallas. Forfattaren var ei kort stund i 1910 redaktør i det zoologiske tidsskriftet Svět Zvířat som hadde redaksjonen sin i ein villa like ovafor parken. I hagen låg kennelen som vert vist til i romanen og som forfattaren dreiv saman med kona, som "kynologisk institutt". I 2011 er villaen fråflytta og i fare for å bli riven.

Hašek vart avsett som redaktør etter at det kom fram at han hadde funne opp nye dyr. Denne episoden er presist gjenfortald av Marek på toget frå Budějovice til Királyhida.

Linkar

Kjelde: JŠ,Radko Pytlík

Sitat
[1.14.6] Voják s civilistou si ťukli a civilista dále šeptal: „Jednou ode mne jeden černej špic, kterýho jsem potřeboval pro psinec nad Klamovkou, nechtěl taky vzít buřt
Havlíčkovo náměstíen flag
Google kartsøk Švejk-muzeum

Havlíčkovo náměstí (no Senovážné náměstí) var staden der den ulukkelege Fox vart stolen av Blahník. Tjuveriet starta her men hunden kom ikkje i band før i Jindřišská ulice, nokre minuttar unna. Švejk hadde alt vore her på rekognisering, då han gjorde seg til vens med tjenestjenta til oberst KrausY. Ho vart spurd ut om hunden sine matvanar.

Bakgrunn

Havlíčkovo náměstí var frå 1896 til 1940 namnet på byplassen Senovážné náměstí i Nové Město. Plassen ligg litt nord for hovudjernbanestasjonen. Den har òg vore kalla opp etter František Soukup og Maxim Gorkij. Jaroslav Hašek arbeidde ved Banka Slavia her ei kort stund i 1903 fram til han vart oppsagd etter to fråver utan køyva.

Sitat
[1.14.6] „Nemluv vo tom, Švejku,“ řekl měkce Blahník, „pro starýho kamaráda všechno udělám, zejména když slouží na vojně. Sbohem, hochu, a nevoď ho nikdy přes Havlíčkovo náměstí, aby se nestalo nějaký neštěstí. Kdybys potřeboval ještě nějakého psa, tak znáš, kde bydlím.“

Skrivst òg:Havlíček square en Havlíčkový náměstí Švejk

Krčen flag
Wikipedia cz Google kartsøk
krc.jpg

Krč nummer 32, fødestaden til Kateřina Jarešová

Krč vert nemnd i same dialogen som Protivín. Ein viss Jareš skal ha vore frå Krč ved Protivín i fylgje Švejk.

Bakgrunn

Krč er ein landsby i Písek-distriktet i Sør-Böhmen, 3 km aust for Protivín sentrum. I 1847 vart Kateřina Jarešová, mor til Jaroslav Hašek, fødd her. Far hennar, Antonín Jareš, var damvaktar ved fiskedammen like ved. Dette er omstande som utan tvil inspirerte forfattaren.

Sitat
[1.14.6] „A kterýho Jareše, toho z Krče u Protivína, nebo z Ražic?“ „Z Ražic.“ „Ještě rozváží pivo?“ „Pořád.“
Bredovská uliceen flag
Google kartsøk Švejk-muzeum

Bredovská ulice (no Ulice Politických vězňů) var eit gate der Fox vart lokka inn av Blahník like før han vart sett i band.

Bakgrunn

Bredovská ulice er ei gate i Nové Město. Det noverande namnet Ulice Politických vězňů betyr "Dei politiske fangars gate".

Sitat
[1.14.6] „Šel jsem schválně kolem něho, drže zabalená vařená játra v papíru. Počal čenichat a vyskakovat na mne. Nedal jsem mu nic a šel dál. Pes za mnou. U parku jsem se otočil do Bredovské ulice a tam jsem mu dal první kousek
Jindřišská uliceen flag
Google kartsøk Švejk-muzeum

Jindřišská ulice er gata der Fox endeleg vart sett i band og lagnaden hans var avgjort.

Bakgrunn

Jindřišská ulice er ei gate i Nové Město. Den er tverrgata til Václavské náměstí er gjennomfartsåra for fleire trikkelinjer.

Sitat
[1.14.6] Zabočil jsem do Jindřišské, kde jsem mu dal novou porci. Pak jsem ho, když se nažral, uvázal na řetízek a táh jsem ho přes Václavské náměstí na Vinohrady, až do Vršovic.
Leipzigen flag
Wikipedia czdeennnno Google kartsøk
leipzig.jpg

Hauptbahnhof

Leipzig vert nemnd då den nye stamtavla til Fox vert klekt ut. I fylgje denne kom far til Fox frå Leipzig. I [III.1] vert Trekeisar-slaget ved Leipzig nemnd i fleire samanhengar, mellom anna er den på kadett Biegler si imponerande liste over slagmarker.

Bakgrunn

Leipzig er nest største byen i den tyske delstaten Sachsen og i 1914 ein del av keisarriket Tyskland. Byen er kjend for varemessa, universitet og rolla si som eit viktig transport-knutepunkt.

Sitat
[1.14.6] „To musí bejt tvou rukou napsaný. Napiš, že pochází z Lipska, z psince von Bülow. Otec Arnheim von Kahlsberg, matka Emma von Trautensdorf, po otci Siegfried von Busenthal.

Skrivst òg:Lipsko cz

Nürnbergen flag
Wikipedia czdeennnno Google kartsøk

Nürnberg var byen der, i fylgje den nye stamtavla til Max, mor hans fekk gullmedalje ved ei hundeutstilling.

Bakgrunn

Nürnberg er nest største byen i Bayern og største byen i Franken, i 1914 ein del av keisarriket Tyskland. Skal ein døma etter nokre kort-historier han skreiv, Jaroslav Hašek Nürnberg-området i 1904.

Sitat
[1.14.6] Otec obdržel první cenu na berlínský výstavě stájových pinčů v roce 1912. Matka vyznamenána zlatou medalií norimberskýho spolku pro chov ušlechtilých psů. Jak myslíš, že je starej?“

Skrivst òg:Norimberk cz Nuremberg en

Index Back Forward I. Bak fronten Hovudpersonen

14. Švejk som oppassar hos løytnant Lukáš


© 2009 - 2018 Jomar Hønsi Sist oppdatert: 19/8-2018